‘Nee, ik ben niet tegen iedere vorm van censuur. Ik geloof dat in naam van het vrije woord evenveel misdaden worden begaan als door het beteugelen ervan. Ik geloof dat er censuur moet zijn.’

En dat van een man die ooit een gevangenisstraf van vier maanden boven het hoofd had hangen wegens wat bloot in een toneelstuk. Wie zei het bovenstaande? Hugo Claus. In 1968 werd Claus veroordeeld tot vier maanden gevangenisstraf zonder uitstel en 10.000 Belgische frank boete. Het Hof van Beroep handhaaft later de veroordeling, alleen wordt de gevangenisstraf omgezet in een voorwaardelijke. Waarom werd Papa Claus veroordeeld? Omdat hij tijdens zijn toneelstuk Masscheroen, de Heilige Drievuldigheid opvoert als drie naakte mannen en daarmee de goede zeden had geschonden.

Dit soort citaten worden vaak afgedaan als een witz van de immer schertsende en ongrijpbare duivelskunstenaar die Claus was. Jaja. Nooit begrepen waarom de moeilijke of duistere kanten van een schrijver met de mantel der liefde toegedekt moet worden. Alsof Claus zijn hele leven een knipogende opa was die wel eens wat murmelde over spleetjes. Wolkers-volgelingen kunnen er ook wat van. Waarom zou Claus dit gezegd hebben?

Allicht omdat hij verstandig genoeg was om te weten dat er al heel veel ongeschreven censuurregels bestaan. Over het algemeen schelden we elkaar niet de huid vol bij een politiek debat. Er komen weinig fascisten aan bod bij straatinterviews. In het parlement zal je waarschijnlijk spreektijd worden ontnomen, als je in de P-taal praat. We vragen aan Bart de Wever niet hoe vaak hij masturbeert. Beleefdheid, verstandige besteding van zendtijd, goede zeden… Zeker, maar het zijn ook mechanismen die ervoor zorgen dat bepaalde uitingen geen toegang vinden tot het debat. Laten we dat voor het gemak censuur light noemen.

Nu Geert Wilders voor de rechter moet verschijnen om daar in een showproces voor eigen gelederen te gaan worstelen met de grenzen van de vrijheid van meningsuiting, hoor je weer de oude roep dat die vrijheid eigenlijk ongelimiteerd zou moeten zijn. Nou, vooruit op tv zeggen: ‘Ga vanavond allemaal langs bij meneer Goudrenet in de Grannystraat nummer 7 en sla hem tot moes’  dat kan niet. Maar zeggen: ‘Laten we alle mensen die geloven in de Heilige Appeltaart deporteren‘, dat zou toch moeten kunnen.

Het achterliggende idee is dat mensen met marginale, abjecte of gevaarlijke ideeën (extremisten, fundamentalisten) die vrijelijk moeten kunnen uiten zodat hun ideeën op de marktplaats van de vrijheid van meningsuiting gaan concurreren met andere ideeën. Uiteindelijk zal het idee dat de meeste aanhangers kent, triomferen. De overheid moet alleen zorgen dat iedereen vrij toegang heeft tot die markt. Voor de rest moest ze zwijgen.

Kijk naar de voedselbevoorrading, zeggen de voorstanders. Eten is onze eerste levensbehoefte maar de overheid zaait geen graan en bakt geen brood voor ons. Ze stelt wat regels zodat je geen salmonellavergiftiging krijgt.  Ze legt de wegen aan maar ze regelt niet de distributie. Dat kun je met een gerust aan de vrije markt overlaten. Trek deze vergelijking door met de marktplaats van ideeën en je kunt er donder op zeggen dat ons geestelijk voedsel al snel het equivalent van de Big Mac zal zijn.

En wat is daarop tegen? Veel, maar daar mag ieder individu zelf achter komen wanneer hij, puffend onder zijn eigen ideologische suikerziekte en obesitas, zichzelf probeert te betasten terwijl hij zelfmoord overweegt. En ik kan niet geloven dat die mensen die nu protesteren voor die Amsterdamse rechtbank het dolletjes gaan vinden als de overheid de vrijheid van meningsuiting van bepaalde imams gaat garanderen. Of dat er daarna een vruchtbare uitwisseling van ideeën gaat ontstaan. Maar hey, dat is ook maar een mening.

Alleen, dat is niet altijd zo geweest. Dit schrijven Henk Blanken en Mark Deuze, respectievelijk journalist en mediawetenschapper:

‘Journalisten die zich [...] nog steeds beroepen op het beschavingsideaal van de journalistiek als bouwsteen van de moderne democratie, maken zich schuldig aan wat de historici Erik Hobsbawn en Terence Ranger the invention of tradition noemen. De journalistiek is geen eerbiedwaardige professie geworden door een cruciale rol te vervullen in de groei naar volwassenheid van de democratische natiestaat, die professionalisering heeft veel meer te maken met de voortdurende commercialisering van het beroep. De waarden en normen van de journalistiek – waarheidsvinding, objectiviteit, ethiek – ontstonden uit een behoefte van uitgevers, omroepbedrijven en adverteerders om een zo groot mogelijk publiek te bereiken. Hoe groter dat publiek, hoe groter de inkomsten. Een journalistiek die zich beroept op een kritische en democratische traditie, ‘autoproduceert’ haar eigen geschiedenis om de eigen, zorgvuldig geprivilegieerde positie te beschermen.’  ( uit het hun boek PopUp. De botsing tussen oude en nieuwe media- 2007)

Valt iets voor zeggen. Herinnert u zich die ene leraar nog die u aanraadde om meerdere kranten per dag te lezen zodat je verschillende visies meekreeg? Ja, omdat hij nog uit de tijd kwam, dat er nog zoiets als linkse en rechtse kranten bestonden.

Objectiviteit is maar relatief laat het karakteristieke criterium in de journalistiek. De naamgever van de meest prestigieuze prijs voor geschreven journalistiek, Joseph Pulitzer, stond aan de wieg van de massamedia. Dat deed hij niet door de overheid te controleren maar door zijn New York World (gekocht in 1883) te vullen met sensationele verhalen over al dan niet waar gebeurde rampen en misdaden. Hij was een van de eerste om de zogenaamde chocoladeletters te gebruiken voor koppen. Ironisch genoeg was dit grote lettertype ontworpen voor reclameboodschappen. Naast verzonnen verhalen introduceerde hij stripverhalen, sportpagina’s, societynieuws en typische ‘vrouwelijke’ onderwerpen als mode en huishoudtips. In een jaar wist hij zijn oplage van twintigduizend exemplaren te vervijfvoudigen. Toen amusement door andere media zoals tv en film, werd overgenomen, begonnen kranten zich meer te richten op hun taak van controleur van de overheid.

De Volkskrant bracht verleden weekend op de voorpagina dat Wilders extreem-rechts is. Dat was gelekt uit een wetenschappelijk advies aan de overheid, geschreven door drie wetenschappers. Extreemrechts kun je beschrijven aan de hand van een paar kenmerken en -JOH- Wilders heeft er daar een paar van. Niet alle, maar goed, hij wil mensen deporteren en boeken verbieden. En o ja, bij rellen mag de politie met scherp schieten. Dan kom je al een eind op zo’n definitieschaal.

Het advies is nog niet gepubliceerd, de bronnen zijn anoniem, het zijn bevindingen van een paar sociale wetenschappers die ze al een jaar eerder naar buiten hadden gebracht. De Volkskrant bracht het desondanks op de voorpagina. Een politieke keuze, lijkt me. In diezelfde week lanceerde de van oorsprong linkse VARA (Vereeniging van Arbeiders Radio Amateurs, jaja) Joop.nl. Het moet een progressieve tegenhanger zijn van shocklog Geen Stijl, u, misschien nog bekend van deze affaire.

Links en rechts, ze zijn weer terug. Even slikken voor wie is opgegroeid in de jaren negentig en dacht dat het gelul van Herman Brusselmans de meest treffende veruitwendiging was van ons post-ideologisch tijdperk dat duizend jaar zou duren en waar obsesitas en internetporno ongemak en genot in evenredige hoeveelheden zou toedienen. De ouwe lullen van Pearl Jam hebben nu eindelijk weer een goede plaat, dan dan weer wel. If something is lost, I wanna fight to get it back again. Ja! Precies! Maar wat was het ook alweer dat ik kwijt was?