In de krant lees ik intussen verhalen over de toestromende vluchtelingen in Lampedusa. Lampedusa is voor ons nog verder weg dan Brussel en op het platteland van Lombardije merk je eigenlijk niets van de problemen in het zuiden. Toch voel ik me dichtbij. Als ik hoor dat de autobanden van een Fransman worden kapot gestoken, terwijl de daders en nog wat solidaire voorbijgangers roepen ‘Trap het af, buitenlander’, dan komt de internationale politiek zelfs onrustwekkend dichtbij. Italië en Frankrijk zijn het niet eens over de opvang van vluchtelingen uit Noord-Afrika, dus worden autobanden van een auto met een Franse registratie in stukken gesneden.

Ik weet dat het leven gemakkelijker is als je geen kranten leest en niet over politiek praat. De zon schijnt heerlijk en de camelia’s staan in bloei en bedwelmen je met hun geur. We trekken enkele dagen naar de Podelta en vergapen ons aan reigers, fazanten, hazen, valken, …, zoveel wilde dieren die we gewoon vanuit onze auto kunnen zien, onderweg naar even zo vele kleine stadjes vol oogverblindende kunstschatten. Ravenna is wel het mooist en raakt mij persoonlijk, omdat ik de mozaïeken herken uit mijn cursus Byzantijnse kunst. Ja, ooit behoorde dit deel van Italië tot het Oost-Romeinse Rijk. Weer eens een detail dat je noties van geografie door elkaar schudt.

En terwijl onze kinderen zandkastelen bouwen aan de Italiaanse kant van de Adriatische kust, staar ik in de verte, de veerboten die naar de overkant varen achterna. Daar ben ik de laatste tijd nog het meest met mijn hoofd, want voor Strip Turnhout werk ik aan een publicatie over strips uit de Balkan. Een groot deel van de strips die ik de laatste tijd lees, zijn aangrijpende getuigenissen van de absurde waanzin die de Joegoslavische oorlogen van het einde van de twintigste eeuw zijn geweest.

Het meest beangstigend is te lezen hoe mensen de ene dag welwillende buren zijn, en de volgende dag met zwaar geschut tegenover elkaar staan. Zo snel kan het dus inderdaad gaan. Dus maar duimen dat morgen niet onze autobanden aan de beurt zijn, om over onze kinderen maar te zwijgen. Met een beetje pech kunnen we dan als tweetalig gezin ook al niet vluchten naar België. Maar zoals ik zei, de zon schijnt, de bloemen bloeien, mijn zoon oefent een menuetje van Boccherini op zijn viool, … Als we willen, leven we allemaal in het paradijs. Als we maar willen met zijn allen, en niet alleen.

Op die kinderboekenbeurs staan nog meer Vlaamse auteurs in de schijnwerpers dit jaar. Het Vlaams Fonds voor de Letteren maakt altijd enkele Engelse fiches over schrijvers en auteurs die internationaal potentieel hebben. Dit jaar zijn dat Klaas Verplancke, het schrijversduo Pat van Beirs en Jean-Claude van Rijckeghem, en Ingrid Godon.

Ingrid Godon is voor onze familie ook een vaste waarde in de boekenkast, sinds ik “De bus naar Hawaii” op de kop tikte bij De Slegte. Als je eenmaal haar tekenstijl kent, zie je haar overal. Nellie en Cezar zijn natuurlijk het bekendst. Haar nieuwe boek – bijna, bijna klaar – is een samenwerking met Toon Tellegen en staat nu al op mijn verlanglijstje. Met wat meer bruine tinten voor bevreemdende kinderportretten in potlood en gouache krijgt haar werk hier plots iets van Constant Permeke.

De boeken van Pat van Beirs en Jean-Claude van Rijckeghem kende ik nog niet. Maar de stand van de Standaard Uitgeverij is voor de helft gevuld met hun boeken. De vertegenwoordigster vertelt dat zij het internationaal heel goed doen, en dat op de eerste dag van de beurs de rechten van hun nieuwste boek, “Galgenmeid”, al aan een Zuid-Afrikaanse uitgeverij zijn verkocht. In de trein terug naar huis ben ik het boek beginnen te lezen en ik werd inderdaad meteen meegesleept in een historische roman die zeker bij veel kinderen in de smaak zou vallen. Een beetje Thea Beckman, een beetje Kristien Dieltiens, maar toch ook weer anders. Hoe Zuid-Afrikaanse kinderen die exotische verhalen vinden, daar heb ik geen flauw idee van.

Pfoe, zo is dat dus, de kinderboekenbeurs van Bologna, je stapt er nog maar binnen en je wordt meteen opgenomen in een drukte en een overdaad aan prachtige boeken uit de hele wereld. Voor ik het weet is het tijd voor mijn afspraak met Bart Moeyaert.

We hebben afgesproken bij de stand van Querido, waar al zijn boeken prominent aanwezig zijn, in meerdere talen. Er staat al een dummy van “De Melkweg”, met op de kaft een mooi schilderij van Ben McLaughlin, speciaal in opdracht voor dit boek. Als je het allemaal optelt, is het indrukwekkend hoe vaak Bart Moeyaert samenwerkt met andere kunstenaars, er banden mee aanknoopt, zich eraan laaft. “Dat komt heel eenvoudig“, vertelt hij. “Je schrijft iets op Facebook, en je krijgt daar enkele reacties op. Je bent op een feestje, en de man naast je blijkt de manager van een componist die je bewondert. De schilderijen van Ben McLaughlin deden mij iets, en toen ik hem ook in het echt ontmoette, klikte het inderdaad ook helemaal tussen ons.”

Het schilderij is inderdaad fascinerend. Je ziet drie kinderen op een muur zitten, maar je ziet enkel  hun rug. Ze kijken naar iets wat je zelf niet kan zien. Ook het fragment dat je kan beluisteren op de website doet vermoeden dat er dingen gaan gebeuren. Waarschijnlijk niet alleen fijne dingen, maar wat dan wel, daar heb je nog helemaal het raden naar.

“Het schrijven aan dat boek werd onderbroken door mijn stadsdichterschap van Antwerpen. Die twee jaar hebben mij veranderd. Het was confronterend, omdat ik probeerde me echt in te leven in allerlei soorten mensen in de stad. Er was onder andere de begrafenis van Luna, waarvoor ik op vraag van haar oma een gedicht schreef. In dat gedicht citeer ik onder andere uitspraken van racisten. Dat past in dat gedicht, maar om die woorden dan voor te lezen in de kerk, vol mensen van allerlei nationaliteiten, was eigenlijk vreselijk. Ik had niet gedacht dat mijn ervaringen als stadsdichter zo onder mijn vel zouden kruipen. En zo is er in mijn nieuwe boek een jongetje dat zich alle faits divers die wij in kranten lezen en langs ons heen laten glijden echt aantrekt.”

Een personage dat net iets anders is dan de anderen door gewoon zichzelf te zijn, dat komt wel vaker voor bij Bart Moeyaert. Maar ik vraag me af hoe ze daar in andere landen op reageren , in Italië bijvoorbeeld, waar volgens mij alles wat braver moet. Hij is het niet met me eens: “In Italië is er de laatste twee-drie jaar veel veranderd. Als je een boekhandel binnenstapt, zie je heel wat originele kinderboeken. Nu, ik ben wel benieuwd hoe er op mijn nieuwe boek zal worden gereageerd. Zelf denk ik dat kinderen veel zaken gewoon kunnen aanvaarden, meer dan volwassenen denken.”

Tja, we zullen nog even moeten wachten om ons oordeel te vormen over “De Melkweg”. Jullie tot in mei, en wij in Italië nog iets langer, tot we nog eens naar België komen, want de post – de Italiaanse, de Belgische of de een of andere tussen die twee, dat weten we niet – doet iets te veel pakjes verloren gaan om boeken te laten opsturen.

Eind november begint het al. Mensen brengen verslag uit van een gewaagde uitstap op zoek naar de eerste sneeuw in de Alpen of Dolomieten. Er wordt een tweedehandsbeurs voor skimateriaal gehouden, waar je de kinderski’s die je het jaar tevoren voor 40 euro hebt gekocht kan doorverkopen voor 30 euro (of omgekeerd). Als je een beetje handig en niet te kieskeurig bent, ben je voor bijna geen geld helemaal uitgerust. Bovendien kan je je er inschrijven voor de uitstapjes van één van de plaatselijke skiclubs. Elke zaterdag gaat onze club met de bus naar de Aostavallei: vroeg vertrekken, laat terugkomen, op de terugreis gaat een fles spumante rond en ligt iedereen in bezwete t-shirts bij te komen van de ski-avonturen van de dag. Iedereen: daar zit een heel pak Noord-Italianen tussen die bij wijze van spreken soms op ski’s zijn geboren, maar ook naar het noorden verhuisde Zuid-Italianen die de cultuurschok van hun leven ondergaan. Terwijl voor Milanezen skiën een typisch winters daguitstapje vormt (waarvan soms ook een modeshow wordt gemaakt, want veel beroemde Italiaanse kleermerken hebben ook skikledij) ligt het meer zuidelijke Italië minder wakker van skiën dan de gemiddelde Belg, Nederlander, Duitser of Pool. Maar die buitenlanders komen vooral tijdens de vakantieperiodes. Op een gewone zaterdag in december of januari zijn het de dagjesmensen die de pistes domineren.

Voor een neofiet als ik is die plotse ski-drukte natuurlijk ook gewoon een manier om het land te verkennen. In de Aostavallei ontdekken we behalve alle tweetalige naamborden niet zoveel levend Frans, maar als we enkele dagen naar Arabba in de Dolomieten gaan (iets te ver voor een daguitstap) komen we niet alleen in een prachtig, uitgestrekt skigebied terecht, maar ook in een deel van Italië waar we niet meer weten welke taal we moeten praten. De plaatselijke Italianen spreken er alles door elkaar: Italiaans, Duits en Ladino. Mijn skileraar, net zoals alle andere skileraren van de plaatselijke skischool een voormalige skikampioen uit één van de omliggende dorpen (de concurrentie is moordend voor een job als skileraar, al is het een seizoensgebonden job), legt uit dat Ladino in deze streek één van de officiële talen is, die ook op school wordt onderwezen. Het is verwant met het Italiaans, maar ik versta er op het eerste gehoor niets van. Of er ook schrijvers zijn die in het Ladino schrijven, kan hij mij niet vertellen, en in een plaatselijke boekhandel (zelfs in de buurt van skipistes ga ik op zoek naar boekhandels) vind ik alleen enkele publicaties van de plaatselijke heemkundige kring over de tijdens de Tweede Wereldoorlog in de bergen verstopte partizanen, en de nog altijd in de bergen verstopte bosgeesten.

Pas later denk ik eraan dat ik mijn skileraar had moeten vragen of hij zich het ongeval herinnerde met Amerikaanse militaire straaljagers niet ver hier vandaan, in 1998, waarbij er zich onder de twintig dodelijke slachtoffers vijf jonge Belgen bevonden. Elke keer als ik ga skiën denk ik aan dat ongeval, als we een grote kabellift nemen, of als er een vliegtuig overvliegt. Een mens is niets tegenover de bergen, en blijkbaar nog minder tegenover het Amerikaanse leger.

Je bent in een ander land en je houdt je dus vaak in om uitspraken te doen over hoe de plaatselijke bevolking er leeft, vooral als het om situaties gaat waar ze zelf in de eerste plaats het slachtoffer van zijn. Maar het springt me hier voortdurend zo in het oog hoe de reclame in tijdschriften nog vele graden erger is dan in België. De televisie, die bekijken we niet eens (we hebben het toch wel een beetje geprobeerd).

De initiatiefnemers van de manifestaties benadrukken dat het merendeel van de Italiaanse vrouwen een belangrijke rol vervullen in de maatschappij door te werken (als ze werk vinden), voor de familie te zorgen, en in nog zoveel andere vormen. Maar in de media en de politiek slaat de klok de hele tijd bunga bunga. Niemand die precies weet wat bunga bunga is, maar het is iets dat een regeringsleider niet behoort te doen en waar allerlei jonge, zeer bekoorlijke meisjes bij betrokken zijn..

Moet je daartegen betogen, als de Italianen toch de regeringsleiders hebben die ze zelf hebben gekozen? Daarover wordt nu gediscussieerd tussen feministen, genderspecialisten en andere mensen met een opinie terzake. Die discussies zijn ontzettend interessant om naar te luisteren. ‘Iedereen weet toch dat het merendeel van de Italiaanse studentes hun diploma hebben afgekocht door met de professoren naar bed te gaan’, hoor ik iemand even terloops in zulke discussie zeggen. Wat, denk ik dan, wéét iedereen dat? Geldt dat voor het merendeel inderdaad? Laten studentes en professoren zulke dingen gezegd worden op de nationale radio? Nu ja, met een Berlusconi die het ene seksschandaal na het andere in tuimelt en niettemin/precies daarom (kies maar uw eigen interpretatie) door een groot deel van de bevolking op handen wordt gedragen, kan je in dit land alles voor mogelijk houden. Eén van de pittige details is dat de Veronica Lario, ooit ook een jonge actrice met een lief gezichtje en tot voor kort echtgenote van Berlusconi, mee op de barricades staat tegen het alomtegenwoordige ‘velinismo’, nog zo’n veel gebruikt Italiaanse woord, dat zoveel betekent als het versieren van televisieprogramma’s en politieke partijen met schaars geklede jongedames.

Als je het boek Ma le donne no van Caterina Soffici leest, ga je de dingen nochtans een beetje ernstiger bekijken. Discriminatie op de arbeidsmarkt en op het werk, extreme ondervertegenwoordiging van vrouwen in de politiek, op enkele leeghoofdige barbiepoppen na, eremoorden geen uitzondering …  Is dit Europa in de 21^e eeuw, denk je dan. Toen ik naar Italië vertrok, kreeg ik van een vriendin de dagboeken van Frida Vogels, een Nederlandse schrijfster die in de jaren vijftig in Italië belandde. Hoe bang was ze om met een Italiaan te trouwen en als vrouw verstikt te worden in de Italiaanse maatschappij … Zou ze nu ook maar één letter anders schrijven, vraag ik me af.

In ieder geval, als je zondagmiddag dus geen uren aan het fornuis moet staan om tegen de avond een perfecte risotto klaar te maken, weet je waar je naartoe kan gaan.

["Ma le Donne no. Come si vive nel paese più maschilista d'Europa", Caterina Soffici. Feltrinelli, Milano. 2010]

["Dagboek 1954-1959" (en volgende), Frida Vogels. Uitg. Van Oorschot, Amsterdam. 2005 (en volgende)]

 Mülheim aan de Ruhr?

Maar omdat het leven altijd elders is, waren wij tijdens de nacht die van 2010 2011 maakte niet in Berlijn, maar in Mülheim. Meer zelfs, we waren er een week lang. Wij zijn fervente aanhangers van het concept huisruil. Je komt op de gekste plekken terecht. Plekken of stadsbuurten die nooit in je gedachten zouden opkomen als je een reis plant. Sinds we in Berlijn wonen, krijgen we werkelijk van overal aanbiedingen om te ruilen. Alleen al voor oudejaar konden we naar Texas, Zürich, Brussel, Brugge, Parijs, Barcelona en jawel, Mülheim. Toegegeven, we hadden zelf nogal wat bedenkingen bij die laatste optie. Maar omdat we die trip konden koppelen aan een al veel te lang uitgesteld familiebezoek en omdat het Ruhrgebied die laatste dagen van 2010 nog culturele hoofdstad van Europa was, sprongen we in het diepe.

Het Ruhrgebied, dat is grauwe industrie. Daar stuur je je ergste vijand niet heen. Onze Berlijnse vrienden verklaarden ons helemaal gek. De moed zonk ons op den duur in de schoenen en we waren bijna blij dat de helse weersomstandigheden roet in het eten leken te gooien. Op kerstavond en op kerstdag hadden zowat alle treinen uren vertraging en er werd aangeraden om gewoon niet te vertrekken. Maar de lokroep van het Ruhrgebied was groot en op tweede kerstdag geraakten we zonder enig probleem in Mülheim. Pas als je daar bent, begrijp je hoe een gebied de titel van culturele hoofdstad kan krijgen. Mülheim is een stadje van 170000 inwoners, maar ligt ingeklemd tussen Essen (580000 inwoners) en Duisburg (500000 inwoners). Zo vormt het met de rest van de omgeving één groot verstedelijkt gebied. Als je het in zijn totaliteit bekijkt, is het Ruhrgebied met 5,3 miljoen inwoners meteen ook een grotere stad dan Berlijn.

Groen-wit aan de Ruhr

Als ik er nog bij vertel dat Mülheim zijn geringe bekendheid enkel haalt uit het feit dat de eerste Aldi-winkel er de deuren opende in 1946, klinkt het allemaal wel heel erg onheilspellend. En toch was ons verblijf daar een ware revelatie. De redenen daarvoor zijn zeer uiteenlopend en net die uiteenlopendheid is dan meteen ook de beste reden. Ik geef aan beide kanten van het spectrum een voorbeeld.

Het stadje Mülheim op zich is wel oké, maar de ware charme ligt iets buiten het centrum, namelijk aan de Ruhr zelf, waar je je in een weids natuurgebied waant. Vanop de steile hellingen langs het water is het uitzicht idyllisch. Je kunt zelfs gaan wandelen op enkele eilandjes in de Ruhr. Nooit gedacht dat het Ruhrgebied zo groen kan zijn. Wit, moet ik eigenlijk zeggen, want de sneeuw hield nog altijd half Europa in zijn greep. De hellingen werden op die manier ideale sleepistes, en dat niet alleen voor de kinderen.

 Industrieel erfgoed

Essen is als stad interessanter, maar echt indrukwekkend is het centrum, op de mooie Dom na, ook niet.  Ook in Essen ligt de ware charme buiten het centrum. Zeche Zollverein, een kolenmijn en bijhorend industriecomplex, is sinds 2001 Unesco-werelderfgoed. Op papier zei het ons niet zo veel, maar al bij de aankomst werden we door de monumentaliteit van de Förderturm (schachttoren) overdonderd. De site wordt bovendien goed beheerd, interessant ingevuld en toeristisch uitgebaat met een mix van kunst, cultuur en geschiedenis. Hier blijkt hoe de titel van culturele hoofdstad dit soort van bezienswaardigheden een heel nieuw elan kunnen geven.

Enkel de wilde feestjes hebben we in Mülheim moeten missen, maar wat we in de plaats kregen, was minstens even goed: ontspannen avonden met vrienden die vanuit België op bezoek kwamen. Ja, het Ruhrgebied is helemaal niet zo ver van bij jullie. Ik kan vanaf nu niet alleen een citytrip naar Berlijn, maar ook een citytrip naar het Ruhrgebied aanraden, hoewel we er maar een fractie van gezien hebben.

Thuis

Een deel van op reis gaan, is ook terugkeren. Toen we met de trein Berlijn binnenreden langs de vertrouwde Spree, hadden we het gevoel thuis te komen. Na één jaar Berlijn is dat een bijzonder aangenaam gevoel, zeker als je het niet alleen, maar met je hele gezin voelt. Misschien moeten we volgend jaar nog maar eens thuis blijven. Thuis in Berlijn.

Laat het dan wel zo zijn, dat ik door die mediahetze, wel een leuk museum ontdekt heb: le Musée Carnavalet. Het museum ligt wat verborgen achter de hippe winkels in de Marais, maar krijgt momenteel wat meer aandacht, omdat er een collectie tassen en koffers tentoongesteld wordt uit de collectie van Louis Vuitton.  Het gaat hem om een unieke verzameling die zich normaalgezien in een privé-museum bevindt in het geboortehuis van Louis Vuitton in Asnières, en enkel op uitzonderlijk bezoek te bezichtigen is. Van koffers voor een Art Déco theeset of een koloniaal veldbed, die tentoongesteld werden tijdens de wereldtentoonstellingen van het begin van de 20^e eeuw, tot bizarre special orders voor de sterren van vandaag.

Maar ik vond het museum, dat me een beetje aan het Groeninghe Museum in Brugge deed denken, ook fantastisch omwille van z’n vaste collectie. Het is het officiële museum van de geschiedenis van de stad Parijs, en noemt zich dan ook  graag “het meest Parijse van alle Parijse museums”. Naast een de collectie meubels en prenten die een beeld geven van Parijs in verlogen tijden,  heeft het schitterende maquettes van hoe de stad er door de eeuwen heen uitzag. Een aanrader voor elke liefhebber van de lichtstad die een beter beeld wil krijgen van hoe de stad gegroeid en geëvolueerd is.

Je hebt dus nog net de tijd om een boek als ‘Een geschiedenis van het moderne Italië’ van Jaap van Osta te lezen, zodat je je weg vindt in de voorgeschiedenis van Italië. Er zijn veel interessante geschiedenisboeken over Italië in al zijn aspecten, maar dit boek heeft als verdienste dat het een vlot leesbaar overzicht biedt. Na de verbrokkeling van het Romeinse Rijk en voor 1861 was er nooit een rijk dat het hele Italië verenigde zoals we dat nu kennen. Het gebied bleef al die tijd een mozaïek van onafhankelijke stadstaatjes, minikoninkrijkjes en bij andere grootmachten geannexeerde gebieden. Daardoor krijg je heel andere verhalen te horen als je in Torino, Venetië of Rome musea en monumenten bezoekt.

‘L’Italia è fatta. Restano a fare gli italiani’: ‘Italië is er eindelijk, nu moeten we nog Italianen maken’, becommentarieerde Massimo D’Azeglio, één van de politici die bij de eenmaking van Italië in 1861 betrokken was. Aan de ene kant lijken Italianen in de ogen van Belgen extreme chauvinisten, met hun auto’s en t-shirts en horloges waar altijd wel ergens de Italiaanse driekleur op is aangebracht (zie je een hippe Belg al rondrijden met het laatste model Mini Cooper met een tricolore streep op?). Aan de andere kant is hier in Lombardije de aanwezigheid van Lega Nord ook alomtegenwoordig met vlaggen, stickers, graffiti, …

FAI, bewaker van het erfgoed

Maar laten we niet vooruitlopen op de discussies die dit jaar nog volop zullen oplaaien. Om dit jaar met een positieve noot te beginnen wou ik eens vertellen over een organisatie die ik een zeer warm hart toedraag, en die duidelijk fantastisch werk doet om het beste van Italië in ere te houden. Dat is de FAI, il Fondo Ambiente Italiano, een organisatie die je zou kunnen vergelijken met Erfgoed Vlaanderen. Maar in de huidige politiek-culturele sfeer in Italië, waar een unieke archeologische plek als Pompei zo slecht wordt beheerd dat onvervangbare schatten instorten, lijkt de FAI soms wel een partizanenbeweging.
De organisatie is er trots op dat ze zonder overheidssubsidies werkt. Al hun werkingsmiddelen komen van private schenkingen, in geld of in natura. Er zijn wel meer Italiaanse families die eeuwenlang indrukwekkende villa’s van generatie op generatie hebben doorgegeven. Maar het onderhouden van die gebouwen kost een fortuin, en erin wonen stemt niet altijd meer overeen met wat we tegenwoordig comfortabel vinden. Verschillende families hebben een regeling getroffen met de FAI. Ofwel dragen ze hun bezit helemaal over, ofwel gebruiken ze zelf nog een beperkt gedeelte van een uitgebreid goed dat voor het overige wordt opengesteld voor het publiek. Alle bezittingen van de FAI kan je vinden op hun website. Als je van plan bent Italië te bezoeken, is het een heel goed idee eens te kijken wat er van de FAI te vinden is in de streek die je wil verkennen, want terplaatse vind je die informatie niet altijd, terwijl het vaak echt verborgen pareltjes blijken.

Oudste FAI-bezit: het klooster van Torba

Het eerste bezit dat de FAI ooit verwierf, bevindt zich vlakbij Varese: het klooster van Torba in Gornate Olona. De toekomstige voorzitster van de FAI, Giulia Maria Mozzoni Crespi, kocht het met haar eigen geld om het vervolgens aan de stichting te schenken. Waarschijnlijk was het monument dat ze kocht niet eens zo duur, want op dat moment ging het om een ruïne: een op instorten staand middeleeuws klooster, dat de laatste eeuwen als boerderij had gediend, maar intussen zelfs daarvoor niet goed genoeg meer was. Nu de FAI het complex gerestaureerd heeft, kan het publiek, dat door geschoolde vrijwilligers wordt rondgeleid, er een schat aan fascinerende, meer dan duizend jaar oude fresco’s ontdekken. Samen met de elfde-eeuwse kerk die later bij het klooster werd gebouwd, is dit een uitzonderlijk monument dat je doet kennismaken met de eenvoud en soberheid van het religieuze leven in lang vervlogen tijden. De zusters, waarvan er verschillende in de muren werden begraven, hadden een plek gekozen langs een belangrijke handelsroute die reizigers van over de Alpen naar het zuiden van Italië volgden. Dezelfde weg leidde de Longobarden over de Alpen. Ze vonden het ook een interessante plek, joegen de zusters weg en maakten van het klooster hun eigen stek om zelf de handelsweg te controleren.

Nieuwste in de familie: de Olivettiwinkel

Maar de FAI houdt zich zeker niet alleen bezig met stokoude gebouwen in vergeten uithoeken van Italië. Op het moment zijn ze heel actief in Aquila, waar twee jaar geleden een grote aardbeving alles deed instorten en waar de Italiaanse overheid zich ook weer van zijn slechtste kant laat zien. En in Venetië gaat binnenkort op het San Marcoplein de historische Olivettiwinkel open. Jawel, waar ooit van die mooie typemachines werden verkocht. Het gebouw is een parel van de twintigste-eeuwse interieurarchitectuur, die eindelijk op aandringen van de FAI door de verzekeringsmaatschappij die het pand in bezit heeft, gerestaureerd is. De FAI zal het vanaf februari beheren, er bezoekers rondleiden en het gebruiken voor culturele activiteiten. Kortom, een nieuwe toeristische trekpleister op het al zo drukke San Marcoplein. Ik wens iedereen een fantastisch interessant, heel Italiaans 2011!
150 jaar Italië: www.italiaunita150.it
FAI: www.fondoambiente.it

Jan Berlusconi met de pet

Ik zou het niet over politiek hebben, had ik mezelf voorgenomen toen ik aan deze blog begon, maar het probleem is dat alles politiek is. En het er niet over hebben is ook politiek. Thuis zitten studeren terwijl de scholen worden afgebroken klinkt absurd. De politiek dringt je dagelijkse leven binnen, zelfs als je met mijn houding van buitenstaander naar Italië bent gekomen. Zelfs de supermarkten liggen hier vol met boeken over Berlusconi, je hoeft daar geen boekhandels meer voor binnen te gaan, want geef toe, met zo’n sappig en onuitputtelijk onderwerp kan een beetje journalist pas goed geld verdienen. La pancia degli Italiani. Berlusconi spiegato ai posteri heet de nieuwe bestseller die aan buitenstaanders wil uitleggen waarom de Italianen voor iemand stemmen die bij alle buitenlanders kan rekenen op spot. Het boek opent met een citaat van de zanger Giorgio Gaber: “Non ho paura di Berlusconi in sé. Ho paura di Berlusconi in me” (vrij vertaald: ‘Ik ben niet bang van de Berlusconi aan het hoofd van dit land, maar van de Berlusconi in mijn eigen hoofd’). En eigenlijk moet je de rest van het boek dan niet echt meer lezen, want daar komt het een beetje op neer: de Italianen stemmen voor Berlusconi omdat ze zichzelf in hem herkennen, beweert de auteur van het boek, Beppe Severgnini, één van Italië’s beroemdste journalisten, verbonden aan de krant Corriere della Sera, verbonden aan Berlusconi. Als je het boek leest zou je uiteindelijk bijna gaan denken: ‘Tja, ik ben normaal als ik voor Berlusconi stem, het bewijst uiteindelijk alleen maar dat ik een echte Italiaan ben’.

Io non mi sento italiano

Misschien is dat waar, als zelfs de vrouw van Giorgio Gaber actief werd in de partij van Berlusconi, terwijl hij toch zelf teksten zong die daar helemaal tegenin gingen en hij in 2003 enkele maanden na zijn dood nog als laatste afscheidsgroet een cd de wereld in stuurde met als titelnummer ‘Io non mi sento italiano’: ik voel me geen Italiaan en ik ben beschaamd over onze democratie die amper ontgroeid is aan het fascisme.

Anderzijds, klopt de redenering van Severgnini? Stem ík voor een politicus omdat hij is zoals ik? Nee, ik wil iemand met andere kwaliteiten om mijn land te besturen. Als ik dacht dat ik daar zelf geschikt voor was, zou ik mij zelf wel kandidaat stellen. Bovendien, het hangt er ook maar van af welke karaktertrekken van Berlusconi je belicht om er al of niet voor te zorgen dat andere Italianen zich in hem herkennen. Ik kom meer Italianen tegen die zich voor hem schamen dan die hem bewonderen. Het probleem is dat er hier een premier aan het werk is die zo’n machtspositie heeft op de media dat hij zelf bepaalt welke kanten van hem worden belicht, en dat al wie iets anders laat horen monddood wordt gemaakt.

Een parlement met een hoger misdaadcijfer dan de Bronx

Nee, ik ben niet overtuigd door zo’n sloganesk boek over Berlusconi, dat weinig kritiek en uiteindelijk bijna nog meer complimenten bevat voor een gewezen stofzuigerverkoper die met dezelfde marketingtrukendoos niets meer dan zichzelf en zijn eigen belangen verkoopt aan de kiezers. Geef mij dan maar Beppe Grillo, ook een man gepokt en gemazeld in het theater, natuurlijk, maar die de sprekende feiten gewoon uitspuwt: ‘Eén op tien van onze parlementsleden heeft een strafblad. Voor de inwoners van de Bronx is dat één op vijftien. In de Bronx zouden de mensen bang zijn van ons parlement.’

’t Is allemaal niet waar, hoor

Maar ja, dit heb ik allemaal maar van horen zeggen, om Roberto Benigni te parafraseren. Mijn advocaat heeft gezegd dat ik aan het eind van dit artikel moet schrijven dat dit alles maar berust op wat ik weet van horen zeggen, dat het nog niet volledig nagetrokken en dat ik met heel mijn hart hoop dat ik mij volledig vergis. ‘Se queste notizie venissero confermate, ma io non ci credo, figurati se è vero’, zegt Benigni terwijl hij alle bekende, maar gewoon niet te geloven anekdotes uit het bloemrijke leven van een oude, eenzame man in Italië beschrijft, die waarschijnlijk een droevige kerst wacht, want terwijl zo velen in deze tijden van crisis thuis, of zelfs zonder thuis, een eenvoudige kerst zullen vieren zal hij niet weten naar welk van zijn twintig lege huizen hij zou kunnen gaan of naar welk van de ontelbare glitterfeestjes waaruit hij kan kiezen hij zou kunnen gaan. Je kan niet alles hebben in het leven.

De bisschop van Myra

De stress van onze kinderen is gaan liggen. Weken voor 6 december was het begonnen. Sinterklaas’ verjaardag wordt vooral in België en Nederland gevierd (Zou hij speciaal voor ons naar Berlijn komen?) én we hebben hier geen schoorsteen (Zou hij het dan ooit vinden?) Tweetalige brieven, een grote pijl op het venster en luide liedjes moesten hem de weg tonen. En het is gelukt. De Sint heeft een slee gebracht! En echte letterkoekjes! Niet alleen stress voor de kinderen, die Sint. Vorig jaar waren alle sleeën op een twee drie uitverkocht. En letterkoekjes blijken hier onvindbaar. Maar met Heilige Hulp is alles gelukt.

Nu is het alweer wachten op de kerstman, die het hier veel beter kent. Ik zal maar niet aan de kinderen vertellen dat het eigenlijk om één en dezelfde bisschop gaat. De Nederlanders namen Sinterklaas ooit mee naar New-York (toen nog Nieuw-Amsterdam). Hij werd als ‘Santa Claus’ weer over de oceaan geëxporteerd, waar hij vanuit Groot-Brittannië Europa veroverde. In sommige delen van Duitsland is hij nog niet helemaal doorgedrongen en daar brengt het ‘Christkind’ zelf de geschenken.

De missie van spielzeit’europa

Ik kreeg zelf ook een Sinterklaasgeschenk en mocht naar Mission gaan kijken, de KVS-voorstelling, die ik in België bij de eerste speelreeks al wou zien, maar om de een of andere reden toch gemist heb. Mission speelde 2 keer in Berlijn in het kader van spielzeit’europa, georganiseerd door de Berliner Festspiele. Die Festspiele zijn vooral bekend omdat ze telkens in mei het ‘Theatertreffen’ organiseren, waar de 10 beste Duitse ensceneringen van het jaar getoond worden. Maar ze doen veel meer en organiseren ook literatuur- en muziekfestivals. Sinds 2001 hebben ze ook een eigen huis, het Haus der Berliner Festspiele, waar ze onder de naam spielzeit’europa van oktober tot januari als het ware een theaterseizoen organiseren. Ze nodigen daarvoor opmerkelijke theater- en dansvoorstellingen uit Europa uit.

Ik ben helemaal geen danskenner, maar was erg onder de indruk van de choreografieën van Sasha Waltz (Continu) en Angelin Preljocaj (And Then, One Thousand Years of Peace) en ben benieuwd hoe onze ‘eigen’ Sidi Larbi Cherkaoui en Damien Jalet, die hier eind deze week met Babel te gast zijn, zich daartoe zullen verhouden.

Ik zag ook een zeer vreemde interpretatie van ‘A Streetcar Named Desire’ door Krzysztof Warlikowski en ben er nog niet helemaal uit of ik die wel goed vond. Ik wil het hier wel vermelden, omdat ik voor het eerst Isabelle Huppert op de Bühne aan het werk zag. Dat was een adembenemende ervaring. Sommige actrices en acteurs hebben gewoon die magie over zich dat elk woord en elke beweging een klein wonder is.

De missionaris Van Reybrouck

Het Berlijnse publiek had diezelfde ervaring met Bruno Vanden Broecke die voor de gelegenheid in het Duits speelde. De enscenering leent zich daar ook toe. Hij speelt een Vlaamse missionaris die zijn verhaal in Berlijn in het Duits komt vertellen. Vreemd genoeg blijft de voortdurende functionele doorbreking van de vierde wand nog steeds een nieuw gegeven in Duitsland. Hoewel de acteur (of is het de missionaris?) iets meer naar zijn woorden moet zoeken en de Duitstalige voorstelling zo ruim tien minuten langer duurt dan de Nederlandstalige versie, blijft de interessante spanningsboog behouden.

De artistiek leidster van spielzeit’ europa zei achteraf dat geen enkele Duitse acteur dit zo zou kunnen spelen. Een missionaris is voor een Duitser trouwens nog veel meer een folkloristisch gegeven dan voor een Belg. Het koloniaal verleden van Duitsland houdt door de uitverkoop na de Eerste Wereldoorlog meer dan 40 jaar eerder op dan het Belgische koloniale verleden. Het was verrassend te zien dat het stuk zich daar in al zijn tijdloosheid zeer gemakkelijk kon over zetten.

Achteraf was er nog een interessant publieksgesprek met auteur David Van Reybrouck. Hij beantwoordde met veel geduld de vragen van enkele ‘boze’ toeschouwers, die niet meteen onderscheid konden maken tussen de woorden van het personage en de mening van de auteur. Als hij zo minzaam zijn enkele criticasters lik op stuk blijft geven, dan belooft dat voor zijn tournee in Duitsland volgend jaar, als hij zijn vertaalde prijsbeest ‘Congo’ komt voorstellen.

Het Belgische EU-voorzitterschap loopt stilaan op zijn einde. Of jullie van die zes maanden in België iets hebben gemerkt, verneem ik graag bij gelegenheid. Hier in Varese zijn de mensen in ieder geval niet veilig geweest dankzij het plaatselijke Belgische feestcomité. Een concert van Tom Dice in juli, een museumworkshop rond René Magritte in oktober, een JCVD-film in november, friet, bier, witloof, chocolade à volonté … en dan vergeet ik nog de helft. De klap op de vuurpijl staat op het programma voor december: twaalf saxofonisten komen de pannen van het dak spelen in de operazaal van Varese.

Ze zijn niet alle twaalf Belg, er is zelfs maar één Belg bij – Peter Cverle – maar natuurlijk bestaat alles wat er uit een saxofoon wordt geschetterd, geknepen of geblazen alleen bij gratie van de Belg Adolphe Sax. Dat weet intussen zelfs onze pizzaiola, want de laatste tijd hou ik mij zo ongeveer dag en nacht bezig met de promotie van ons concert van 4 december. Zelf had ik vorig jaar al het immense plezier om het European Saxophone Ensemble in hun thuisbasis, het Brusselse Kaaitheater, te zien optreden, en sindsdien ben ik ervan overtuigd dat de hele mensheid zoveel schoonheid moet aanschouwen. De Europese Commissie vindt dat trouwens ook, want dit project van de vzw Met-X mag zich cultureel ambassadeur van de Europese Unie noemen.

Twaalf saxofonen?!

Ik moet toegeven dat ik aanvankelijk toch mijn wenkbrauwen optrok bij het idee van een ensemble bestaande uit twaalf saxofonisten en niks anders (Nu ja, ook nog een bevlogen dirigent die eigenlijk ook saxofonist is, Cezariusz Gadzina) Maar er lagen twee kaartjes voor mij klaar in het Kaaitheater, en een gegeven paard kijk je nu eenmaal niet te diep in de bek, dus ging ik erheen en werd overdonderd. Alleen al al die instrumenten zien, van de kleinste sopranino tot de grote bassaxofoon…

De volledige saxofoonfamilie is nog uitgebreider dan dat. Toen Adolphe Sax in het midden van de 19^e eeuw de saxofoon ontwikkelde, had hij een instrument voor ogen dat alle goede eigenschappen van de klassieke orkestinstrumenten in zich zou verenigen: de souplesse van de strijkers, het volume van de koperinstrumenten en de subtiliteit van de houtblazers. Maar zijn instrument vond niet de weg naar het symfonieorkest, hoewel er meteen enkele enthousiaste componisten saxofoonmuziek begonnen te schrijven. Het European Saxophone Ensemble geeft zelf opdrachten aan hedendaagse componisten, zodat de muziek op maat gemaakt is voor hun ensemble van twaalf saxofonen. Zo schrijven ze een echt nieuw hoofdstukje in de saxofoonmuziek.

Manuel Pramotton op de tenor

In de zomer reist dirigent Gadzina heel de Europese Unie af op zoek naar de beste jonge saxofonisten. Hoe de voorbereidingen er dit jaar aan toegingen kan je zien in een fijn filmpje op YouTube, dat je vooral ook een voorgevoel geeft van het enthousiasme waarmee die jonge muzikanten op het podium staan. Uit Italië werd Manuel Pramotton geselecteerd, een tenorsaxofonist uit de Aostavallei die in Varese dus zo goed als een thuismatch zal spelen. In zijn dagelijks leven is hij muziekleraar, hoewel hij al een indrukwekkende cv van stages en concertoptredens heeft.

“Zo is dat in Italië,” legt hij uit als ik hem opbel. “Er gebeurt hier niet veel aan concerten. Op de grote festivals komen alleen de echte grote namen, en voor de rest ben je veroordeeld tot obscure zaaltjes. Daartussenin is er niets, daarvoor zijn er geen subsidies. Daarom is zo’n project als het European Saxophone Ensemble voor mij een buitenkans. Het is heel speciaal om te kunnen spelen met muzikanten uit andere landen die je tot dan toe niet kende. De klassieke opleiding is wel overal min of meer hetzelfde, maar daarnaast heeft iedereen toch ook zijn persoonlijke ervaring en kennis, die verrijkend is voor de anderen. Cezariusz Gadzina is de dirigent, maar hij laat ons ook in kleine groepen samen zitten om aan iets specifieks te werken. In september zijn bovendien enkele componisten langsgekomen tijdens de repetities in het Kaaitheater, zodat we ook met hen van gedachten hebben kunnen wisselen.”

De cirkel is rond: een Italiaan gaat naar Brussel voor een Europees saxofoonensemble, en omdat ik van Brussel in Varese ben terechtgekomen organiseer ik hier een concert voor dat Belgisch-Europese project. De wereld is een dorp. En ik vergeet het nog te zeggen: na het concert tappen we Duvel en Lindemans! Als jullie op 4 december niet tot in Varese kunnen geraken, lukt het misschien op 7 december in Brussel, met een Italiaans wijntje achteraf.