Arena

Maar ook voor de bijzondere locatie vond ik het de moeite om eens een kijkje te gaan nemen. Door de Arena, locatie voor de drie avonden, liep vroeger de muur. Nu zijn op het grote grondstuk vol schuren en industriële gebouwen , onder andere twee concertzalen, een theater, een club en een tentoonstellingsruimte ondergebracht. Dé blikvanger van het domein is het ‘Badeschiff’, een buitengewoon zwembad in de Spree.

Ik kwam telkens te laat voor de dichters, maar zag wel fijne concerten van ‘Balthazar’, ‘The Bony King Of Nowhere’ en ‘Mintzkov’. Het festival leek bij deze editie voluit zijn doelen te bereiken, op dit ene punt na: het Berlijnse publiek ontbrak. Alhoewel, zijn de Nederlandstaligen in Berlijn niet ook ‘Berlijns publiek’? Dat is net kenmerkend aan Berlijn, dé Berlijner bestaat niet. Dat het ‘grote’ publiek wegbleef, kan net zo goed aan het slechte weer gelegen hebben. Ik hoop alleszins dat de organisatoren volharden.

An Englishman in New York

Ikzelf keerde met een identiteitsvraag terug naar huis. Het was eerder vreemd dan vertrouwd om een volledig publiek in Berlijn in het Nederlands te horen praten. Ben ik een Nederlandstalige Belg in Berlijn? Ik voel het aan alsof dat een van mijn vele kenmerken is, meer niet. Ik schaam me er niet voor, ik ben er ook niet trots op. Het is zo. Punt. Ik vraag me af waarom het voor zo vele mensen wel zo belangrijk en identiteitsbepalend is. Zeker nu Thilo Sarrazin, een politicus van de sociaaldemocratische partij, de ‘Duitse identiteit’ weer in het middelpunt van het maatschappelijk debat heeft gebracht. De immigranten zouden het land door hun ‘andere cultuur’ dommer maken.

Enkele weken voor het Flachlandfest waren we op vakantie in België. Dat dachten we althans. Het was heerlijk om vrienden en familie terug te zien, maar voor een vakantie was het toch net iets te druk. Thuiskomen was het ook niet, we hadden toen ook dat vreemde gevoel ergens tussen vertrouwd en vreemd. Thuiskomen deden we in Berlijn, al zijn we daar eigenlijk veel meer Belgen dan dat we dat in België zijn. Het is bij nieuwe ontmoetingen altijd een van de eerste gespreksonderwerpen, met een uitgebreide vragenronde over de politieke crisis in België.

Berlijnse avonden

Zonder daar actief naar op zoek te gaan, komen we toch zeer snel in contact met andere Belgen en Nederlandstaligen. Ik heb in mijn hele leven nog niet zo veel Nederlanders leren kennen als in enkele maanden Berlijn. Het zou te ver leiden om van een (h)echte gemeenschap te gewagen, maar opvallend is het wel. Er is de speelnamiddag op woensdag, waar de kinderen nog eens als vanouds met leeftijdsgenoten Nederlands kunnen praten. Er is een damesborrel, een relict uit vroeger tijden (waar de belangrijkste vraag was: “Wat doet uw man?”) dat wordt omgevormd tot een gezellige Nederlandstalige netwerkavond onder vrouwen . Er zijn ook de ‘Berlijnse avonden’, een culturele vereniging die activiteiten organiseert waarbij taal en cultuur van de Lage Landen centraal staan.
Het doelpubliek van de Berlijnse Avonden bestaat zeker niet alleen uit Vlamingen en Nederlanders. Het aantal studenten Nederlands aan de universiteiten en in het avondonderwijs is behoorlijk hoog. Hopelijk maken velen onder hen, net zoals ik, af en toe eens tijd voor het interessante Nederlandstalige aanbod in Berlijn.

Leonard Cohen

Vorige week gingen we samen naar het optreden van Leonard Cohen, enkele dagen voor hij Gent aandeed. Hoe Cohen de verwachtingen ruimschoots inloste, kan je ook in de Belgische recensies lezen. Hier wil ik het daarom vooral over het extraatje van de bijzondere locatie hebben. Daarmee bedoel ik niet het feit dat een vriend van de babysit de cocktailbar runt, al zorgde ook dat voor een fijn extraatje.

De Waldbühne is sinds de jaren zestig met onderbrekingen een populaire locatie voor grote concerten. Het is een amfitheater in de bossen dat plaats biedt aan 22 000 bezoekers. Zelfs zonder enige kennis van de geschiedenis van deze plek is het telkens weer indrukwekkend om deze arena te betreden.

Cohen slaagde erin om met een enkel lied nog veel meer uit de Waldbühne te halen. Ik heb al veel concerten gezien, maar ik heb nog nooit zo’n pure euforie van een volledig publiek gezien als op de tonen van “First we take Manhattan(, then we take Berlin)”. Zelfs de meester zelf was zichtbaar onder de indruk. Het lied refereert aan de naïviteit en het narcisme van de Rote Armee Fraktion, maar droeg voor het publiek nog veel meer in zich.

De tribunes ademen de recente Duitse geschiedenis, van het nationaalsocialisme tot en met de val van de Berlijnse muur.

Amfitheater

Het amfitheater werd in het kader van de Olympische Spelen van 1936 gebouwd naar het voorbeeld van het theater in Epidaurus. Het heette toen de Dietrich-Eckart-Freilichtbühne. Dietrich Eckhart was een nationaalsocialistische schrijver, aan wie Hitler veel van zijn ideeën te danken had. Propagandaminister Goebbels had een stadion voor 100 000 mensen in gedachten, maar het werd uiteindelijk een stuk kleiner. Het stadion deed tijdens de Olympische Spelen dienst voor het toestelturnen, maar vooral ook voor het culturele nevenprogramma met diverse theaterstukken en opera’s. Na de Tweede Wereldoorlog werd de naam veranderd in Waldbühne. Het amfitheater deed vanaf dan vooral dienst voor bokswedstrijden en als openluchtcinema. Het was in die functie ook een belangrijke locatie van de Berlinale.

Pas toen in het begin van de jaren zestig de oorlogsbeschadigingen werden hersteld, werd de Bühne ook een plaats voor rockconcerten. Een concert van The Rolling Stones maakte snel een eind aan deze korte periode. De West-Berlijnse Waldbühne werd zwaar beschadigd bij rellen na het concert: De fans waren zo ontgoocheld door de korte duur van het concert dat ze hun woede op de zitjes en op de politie afreageerden. Overigens werden deze rellen in de DDR zeer kritisch bekeken en zorgden ze rechtstreeks voor een strenge inperking van de jeugdcultuur in het Oosten.

Het duurde zeven jaar eer de locatie weer in gebruik genomen werd. In de jaren zeventig waren de concertorganisatoren echter al uitgeweken naar andere locaties. Pas in het begin van de jaren tachtig kreeg de Waldbühne dus geleidelijk aan zijn oude glorie terug. Als de ster van de avond dansend het podium verlaten heeft en we onder de sterren aan de hemel een laatste blik op het leeglopende amfitheater werpen, kunnen we dat alleen maar toejuichen. Hallelujah.

Toen ik hier voor het eerst was, meer dan tien jaar geleden, herinnerde weinig aan die Muur. Voor bezoekers althans. De bewoners konden de braakliggende terreinen en troosteloze grenswoningen midden in de stad nog duiden en die vreemde stedenbouwkundige kronkels lieten voor hen een blijvend wrang gevoel achter. Maar toeristen moesten zich al goed informeren om de route van de Muur te kunnen reconstrueren.

Ondertussen is er zeer veel veranderd.

Als er over de Berlijnse Muur gesproken wordt, denkt men in België meestal aan de 45 km die West- en Oost-Berlijn van elkaar scheidden, de zogenoemde ‘binnenstadse grens’, maar de volledige grens rond West-Berlijn bedroeg ongeveer 160 km, en scheidde dus West-Berlijn ook van de DDR. Het gaat ook om veel meer dan enkel een muur, er was bijvoorbeeld bijna overal een geëgde strook grond aan de muur waarop elke voetafdruk zichtbaar was. De volledige Mauerstreifen (grensstrook) was tussen de 30 en 500 m breed.

Het binnenstadse tracé van de Muur wordt vandaag op verschillende plaatsen aangeduid met een dubbele rij kasseien met de eenvoudige vermelding ‘Berliner Mauer 1961–1989’. Overal staan borden met uitleg over de geschiedenis, het verloop, de betekenis van de Muur. Dat gebeurt niet alleen op de plaatsen waar men dit het meeste verwacht. Berlijn wil deze informatie overal in de stad verspreiden om de bezoekers – en intussen ook de jonge Berlijners – echt een idee te geven van de impact van zo’n muur op een volledige stad.

In elke wijk vind je dus openluchttentoonstellingen en herinneringsplaatsen. Op de grens tussen Mitte en Wedding is er de Gedenkstätte Berliner Mauer Bernauer Strasse. Een museum vormt er samen met een stuk originele grensmuur van 200 meter lang een nieuwe, grote gedenkplaats. De Mauerstreifen is er hersteld en er is ook een wachttoren bewaard gebleven waardoor je een indrukwekkend volledig beeld krijgt. Helemaal anders dan aan de East-Side Gallery, waar het lange stuk Hinterlandmauer eerder als galerij voor moderne kunst dan als herinneringsplaats is opgevat.

Onze gasten leiden we graag via die Gedenkstätte Bernauer Strasse naar het Mauerpark in Prenzlauer Berg, dat je qua ambiance in de zomer goed kan vergelijken met de Gentse Gras- en Korenlei. Verder noordwaarts gaat het dan naar de Bösebrücke.

De grensovergang Bösebrücke aan de Bornholmer Strasse werd in 1989 als eerste opengesteld voor de Oost-Berlijners. Binnenkort komt ook daar een grote gedenkplaats die aan de val van de Muur moet herinneren. Een eenzame Japanse kerselaar staat de bouwwerken af te wachten. Zo zijn er wel meer te vinden langs de voormalige grens. Het Japanse televisiebedrijf Asahi verzamelde na de val van de Muur bijna één miljoen euro, een bedrag dat enkel en alleen bestemd was om de grensstrook te sieren met Japanse kerselaars.

Het overgrote deel van de voormalige grens loopt inderdaad langs heerlijk groene weggetjes, waarop wij elk weekend wel ergens te vinden zijn. Jana leerde op een van die paden fietsen, we plukten er vlierbloesems om tot siroop te verwerken, en we ontdekten dat we maar acht kilometer moeten fietsen om op het platteland terecht te komen. Het is bevreemdend om daar al balen hooi en koeien te zien zonder ook nog maar één huis te ontwaren. Nog iets verder gaat de vroegere binnenstadse grens over in de vroegere grens tussen West-Berlijn en de DDR, vandaag de grens tussen Berlijn en Brandenburg. En net daar is er een onooglijk klein riviertje, waarin het heerlijk zwemmen is. We hadden de indruk dat zelfs de Berlijners dit nog niet zo echt ontdekt hebben (of was dat omdat de Mannschaft later die dag aantrad?).

De fiets- en wandelroute zoals hierboven beschreven kan natuurlijk ook dienst doen als looproute. De vereniging ‘Laufgemeinschaft Mauerweg’ heeft zich als doel gesteld om de herinnering aan de Muur in ere te houden door regelmatig een stuk van die route te lopen. De oprichters van de vereniging zijn loopgekke ultralopers en trainen voor 100-km-wedstrijden (en meer), maar denken gelukkig ook aan de loopgrage, maar minder –gekke medemens. Eens per maand wordt er ook een stuk van om en bij de 25 km gelopen. Ik liep al twee keer mee en ben nog steeds onder de indruk. Meer dan een training voor de Berlijnse marathon die ik eind september wil lopen, was het telkens een evenwichtige combinatie tussen een geschiedenisworkshop, sport, vrije tijd en cultuur.

Eén van die mooie grenservaringen wil ik jullie nog wel meegeven. Het verloop van de autosnelweg A115 die na de controle op Oost-Duits gebied nog een keer terugkeerde in West-Berlijn, alvorens weer op Oost-Duits gebied uit te komen, leidde tot veel vluchtpogingen vanuit de DDR naar West-Berlijn. De regering van de DDR besloot hierop in 1969 het tracé oostwaarts te verplaatsen, zodat vanaf de grensovergang de autosnelweg alleen nog op Oost-Duits grondgebied verliep. Het oude tracé werd na de Duitse hereniging nog voor filmdoeleinden gebruikt, maar sinds kort werd het asfalt weggehaald en de strook aan de natuur teruggegeven. Het is een bevreemdende ervaring om tussen de meters hoge zijbermen op zo’n overgroeide autostrade te lopen en verlaten bruggen, verloren stukken asfalt en zelfs een overwoekerd wegrestaurant langs je heen te zien passeren.

]]> http://hetleveniselders.cobra.be/2010/07/14/de-muur/feed/ 0 http://hetleveniselders.cobra.be/2010/06/10/de-schaamte-voorbij/ http://hetleveniselders.cobra.be/2010/06/10/de-schaamte-voorbij/#comments Thu, 10 Jun 2010 08:01:18 +0000 Mathias De Prest http://hetleveniselders.cobra.be/?p=3081 Meer

Berlijn maakt zich op voor het WK Voetbal in Zuid-Afrika. De Duitse Mannschaft is, in tegendeel tot onze Rode Duivels, geselecteerd en verkondigt in topvorm te zijn. Het volk gelooft dat graag, de commercie ook. Overal worden grote schermen geïnstalleerd, feestjes voorbereid en bier gekoeld. De Duitse driekleur verschijnt opvallend in het straatbeeld: je kan tv-dekentjes en koffiekopjes, autospiegelbekleding en worsten kopen in de driekleur. Onze kinderen kwamen thuis met tijdelijke tattoos met de Duitse vlag op hun wangen. In de winkel zag ik WK-yoghurt: grasgroene yoghurt met zwart-witte cornflakesvoetballetjes. Ik ga er toch nog eens over nadenken of we ons echt mee in de gekte storten.

Ondertussen verplaatst het stadsleven zich omwille van de tropische temperaturen naar de honderden meren in en rond Berlijn. Daar doen we wel met veel plezier aan mee en trekken er vaak met de fiets op uit. Ver moet je niet rijden: Berlijn is één van de groenste steden van Europa. 18% van de stad bestaat uit natuur en parken en 7% uit meren, rivieren en kanalen. We testten al de Flughafensee, een kunstmatig meer dat ontstaan is bij de bouw van de luchthaven “Tegel”. Die luchthaven verdwijnt binnenkort, maar natuurlijk zal het meer midden in de bossen blijven bestaan. Door de vele kleine strandjes met schaduwplaats merk je niet eens dat er veel volk is.

Aan alle meren en zelfs in veel stadsparken valt op zulke warme dagen ook een schaamteloze erfenis van het communisme op. Nergens was het naturisme zo ingeburgerd als in de DDR en die traditie blijft gewoon verder bestaan. Zonder dat het ergens officieel aangeduid staat, verzamelen gelijkgezinden zich en ontstaan er als vanzelf natuurlijke grenzen tussen naakt en niet-naakt. En iedereen voelt zich daar goed bij.

Double Sexus

Gelukkig bestaat er ook nog schaamte, al was het maar als drijfveer van een artistiek oeuvre. Af en toe zoeken we namelijk ook verkoeling in een museum. De dood van Louise Bourgeois, waarover op deze pagina’s uitgebreid bericht werd, was een goede aanleiding om Double Sexus nu te bezoeken. Het gaat om een dubbeltentoonstelling van Louise Bourgeois met Hans Bellmer. Op aanraden van het museum zelf werd dat een bezoek zonder kinderen, omwille van de expliciete seksuele verwijzingen.

Double Sexus is de eerste tijdelijke tentoonstelling van de Sammlung Scharf-Gerstenberg, dat sinds vorige zomer het voormalige Egyptische museum in Charlottenburg betrekt. Waar ooit Nefertiti stond, kan je nu een heel andere soort van majesteit zien. Een wezen zonder hoofd, maar met scherpe klauwen, zes borsten en een fallus, staat op zijn achterbenen klaar om te springen. Het is een soort sfinx met een magische aantrekkingskracht. Het werk van Bourgeois heet „Nature Study“ en is een zelfportret. Zeven jaar later maakte ze „Mamelles“, een landschap van uiers, zoals ze het zelf beschreef. De bezoeker wordt ertoe verleid het te betasten. Bourgeois speelt met een abstracte zinnelijkheid. Het is een erotische geladenheid die ook een komische kant heeft.

Ook de surrealist Hans Bellmer (1902–1975) had een zwak voor veelborstigheid en fallussen, maar luchtig is dat bij hem nooit. Het is eerder bezetenheid. Het dubbele geslacht is bij hem eerder een poging om erotische fantasieën in toom te houden. „La Toupie“ bijvoorbeeld is een kegel bestaande uit borsten die zich als een tol naar beneden toe verjongen. De tol lijkt in je verbeelding te draaien. Je ziet geen lust, enkel geweld.

Bourgeois en Bellmer hebben elkaar nooit ontmoet en toch vertonen hun werken veel parallellen. Het zilverglanzende Bellmerobjekt „Die Puppe (Rumpf)“ in de inkomhal had net zo goed een werk van Bourgeois kunnen zijn. De gewrichten aan de dijen van het dubbelwezen, dat verder enkel uit een buik en twee schoten bestaat, lijken op borsten, maar ook op een zitvlak en soms zelfs op teelballen. Op een beroemde foto van Mapplethorpe staat Bourgeois met een brede grijns een reusachtige penis onder de arm. Een afgietsel van dit werk bevindt zich ook in de tentoonstelling. Wie goed kijkt, ontdekt tussen de teelballen een vagina. Niets is wat het lijkt.

Bellmer emigreerde in 1938 onder druk van het nationaalsocialisme van Berlijn naar Parijs, nadat de surrealisten foto’s van een door hem geconstrueerde pop hadden gepubliceerd in hun tijdschrift „Minotaure“. De Duitse Bellmer had de Parijse Bourgeois gemakkelijk kunnen ontmoeten. Ze woonde er boven de galerie van Breton. Maar ondanks de parallellen hadden ze waarschijnlijk toch niet precies geweten wat ze met elkaar moesten aanvangen. Bellmer creëerde een alternatieve wereld, terwijl Bourgeois veel meer in de realiteit stond.

Wie oversekst buitenkomt, kan nog met hetzelfde ticket het vlakbij gelegen Berggruenmuseum bezoeken met vooral werken van Picasso, Klee en Matisse. Wie weer de natuur wil induiken kan de straat oversteken en verdwalen in het kasteelpark van Charlottenburg, met of zonder schaamte.

Toen we hier iets meer dan twee jaar geleden een maand kwamen proefwonen, landden we nog op Berlin Tempelhof midden in de stad. Het was kort voor Tempelhof definitief zijn deuren als luchthaven sloot. Met Zaventem in het achterhoofd kun je je dat bijna niet voorstellen, maar de sluiting kwam er ondanks heftig protest van de buurtbewoners. Vandaag ging ik met dochter Mira naar de opening van wat nu het Tempelhofer Park geworden is. Hoewel er heel wat projecten werden voorgesteld, wordt het grootste deel van wat nu nog braakliggend terrein is daadwerkelijk een park. Met 386 hectare vrije oppervlakte midden in de stad valt natuurlijk al eens iets te doen. Het legendarische luchthavengebouw dat nog steeds een van de grootste gebouwen van Europa is, zal dienst doen als een internationaal centrum voor culturele, mediale en creatieve economie. Voorlopig klinkt het nog wat wollig, maar dat is vooral omdat de ontsluiting nog maar pas begonnen is. Hoe dan ook zal Tempelhof bekend blijven als een gepland deel van Speers ‘Germania’ en als eindpunt van de Berlijnse luchtbrug tijdens de Koude Oorlog.

Fiets

Vandaag werd er op het enorme domein vooral geskeelerd, gelopen gevliegerd en gefietst. Hoewel we hier ook last hadden van de fameuze ijsheiligen, is het in de Berlijnse geesten toch definitief lente geworden. De sleeën zijn opgeborgen en de fietsen zijn gesmeerd en opgeblonken. We wisten dat Berlijn een echte fietsstad is, maar omdat we hier pas sinds eind december wonen en ook onze maand proefwonen zeer winters was, leren we nu pas écht de stad als geheel kennen. Niet dat we in onze wijk bleven zitten, maar tot nu toe begon elke stadsverkenning aan een nieuw metrostation. Nu vallen de delen van de stad als puzzelstukjes in elkaar. Ook nu ik volop van een vader-dochterweek geniet omdat de rest van het gezin zeer tijdelijk Gent weer onveilig maakt, gebeurt alles met de fiets.

De weg van de ene collectie voor moderne kunst naar de andere voert bijvoorbeeld door Tiergarten, wat tot de opening van Tempelhof vandaag de grootste Berlijnse groene long was. Mira is een grote fan van video-installaties en was erg triest dat haar favoriete installatie in Hamburger Bahnhof tijdelijk niet te zien was. Gelukkig ontdekte ze een hele reeks nieuwe werken in de Neue Nationalgalerie, waar de vaste collectie van werken van de eerste helft van de twintigste eeuw in een mooie nieuwe overzichtstentoonstelling ‘Moderne Zeiten’ getoond wordt.

Nelly Sachs

Maar dé tentoonstellingen die je momenteel moet zien in Berlijn, zijn de retrospectieve van Frida Kahlo in de Martin Gropius Bau en de tentoonstelling over leven en werk van Nelly Sachs, op fietsafstand in het joods museum.

Nelly Sachs werd geboren in Berlijn maar vluchtte in 1940 met het laatste passagiersvliegtuig dat in die donkere jaren nog vertrok vanop Tempelhof naar Stockholm, waar ze ook voorgoed bleef. Voor haar poëzie die handelt over de vervolging, ballingschap, ontheemding en Holocaust kreeg ze in 1966 de Nobelprijs. De tentoonstelling is liefdevol en met oog voor detail gemaakt, net zoals de poëzie van Sachs zelf, die op bijna bewonderenswaardige wijze geen spoor van haat of wraak bevat.

Ik raad jullie van harte aan om Berlijn met de fiets te ontdekken en daarbij niet alleen aan de indrukwekkende buitenkant van het Joods Museum van Libeskind voorbij te fietsen, maar ook binnen kennis te maken met het oeuvre en het leven van Nelly Sachs.

Het meest pittoreske plein van Berlijn is voor velen de Gendarmenmarkt met haar concertgebouw, haar Franse én haar Duitse Dom. Ik las deze week in de krant dat de bomen op die Gendarmenmarkt moeten verdwijnen. Onderzoek heeft uitgewezen dat de takken voor veel toeristen ”te laag hangen” om rustig onderdoor te kunnen wandelen. Het is maar één van vele voorbeelden die aantonen hoe groot de invloed van toeristen op het stadsbeeld geworden is. Berlijn staat voor de moeilijke evenwichtsoefening om aan toerismemarketing te doen, zonder aan haar oorspronkelijke charme te raken. Het is, blijkt uit andere onderzoeken, immers net het ruwe, diverse en chaotische karakter van de stad dat toeristen naar Berlijn lokt.

Citymarketing?

Veel Berlijners vinden dat de huidige burgemeester, Klaus Wowereit, in die evenwichtsoefening te veel naar de kant van de toeristen overhelt. Vooral zijn centralisatiepolitiek is voer voor discussie. Veel musea worden van de rand van de stad naar het centrum verplaatst, zodat een citytripper alles lekker dichtbij vindt. Er wordt zelfs een nieuwe metrolijn gebouwd die langs alle toeristische highlights loopt, waardoor enkele wijken van de stad vrezen geen enkele bezoeker meer te zien. Nochtans moet ook de burgemeester weten dat Prenzlauer Berg niet meteen centraal ligt, en toch zonder een greintje citymarketing de hipste plaats van de stad werd.

Maar de cijfers geven Wowereit gelijk. Berlijn kreeg nog nooit zo veel toeristen over de vloer als in het crisisjaar 2009, waarin de stad zich profileerde als betaalbaar alternatief voor dure wereldsteden als Rome of New York. Met 8,3 miljoen toeristen en 19 miljoen overnachtingen kan de hoofdstad een mooi rapport voorleggen.

Nu de zon hier weer dagelijks schijnt en de paasvakantie in België begonnen is, begint ook onze bezoekersstroom op gang te komen. Die komen niet in de statistieken voor. Sommige mensen overnachten bij ons, anderen opteren voor het vakantieappartement drie verdiepingen lager. Zowel van privébezoeken als van dergelijke vakantieappartementen, die steeds populairder worden, zijn er voorlopig nog geen cijfers.

Hamburger Bahnhof en Berliner Unterwelten

Ook wij beginnen dan met een evenwichtsoefening. Vrienden en familie bezoeken vooral ons, maar zien ook graag iets van de stad. Wie graag een museum bezoekt dat we al kennen, sturen we alleen op weg om hen later op één van onze favoriete terrasjes weer te ontmoeten. Er zijn natuurlijk uitzonderingen: naar sommige musea, zoals het Hamburger Bahnhof, blijf ik graag meegaan. De collectie van dit museum voor hedendaagse kunst is zo groot dat het aanbod om de paar maanden volledig verandert. Wat we ook graag aanraden, is een gidsbeurt door ondergronds Berlijn. Vlak bij ons in de buurt heeft ‘Berliner Unterwelten’ enkele schuilkelders en bunkers ontsloten die een verbazend levensecht beeld geven van het leven in die schuilkelders in de Tweede Wereldoorlog (inclusief originele lakens en toiletten).

Maar het allerliefste schakelen we het bezoek in in ons dagelijks leven en tonen we hoe Berlijn een deel van ons is geworden: paaseieren zoeken langs het Landwehrkanaal, de kinderen naar de Kindergarten brengen met een kleine omweg langs het Mauerpark, van de zon genieten in het Humboldthainpark, brunchen op zondag…

Een halve marathon lopen is nog niet echt dagelijkse routine voor me, maar het was wel een absolute topper om samen met bezoek de Berliner Halbmarathon lopen. We maakten meteen de afspraak om een volgend bezoek rond 26 september te plannen, wanneer heel de stad in het teken van de marathon staat.

Er zijn natuurlijk ook de kennissen van familie die in ons een handige toeristische dienst zien. ‘Wij zijn van dan tot dan in Berlijn. Wat moeten we doen?’ Koop een reisgids, denk je dan. Vreemd is dat zelfs de meest klassieke toeristen vragen naar de niet-toeristische plekken en attracties.

De beste tip is ‘verhuizen’. Dan is niets meer toeristisch en is alles thuis. En dat blijft een heerlijk gevoel.

“Papa, het is goed dat wij soms ook eens alleen op stap gaan. Dan hebben we geen gezaag aan ons hoofd.” Soms klinkt Jana met haar vier jaar al veel ouder, zeker nu ze na amper twee maanden al Duitse woorden suggereert als ik er niet meteen opkom.

Omdat het MACHmit!-Kindermuseum pas vanaf 4 jaar interessant wordt, hadden we vandaag zo’ n dochter-vaderdagje. Een meedoemuseum, dat betekent al spelend leren, en vooraleer een museum me ervan kan overtuigen dat zoiets kan, moet het bij mij al een flinke dosis scepticisme overwinnen. Ik kan niet zeggen dat het helemaal gelukt is, maar ik kan wel zeggen dat we een erg fijne dag hadden.

We klommen op een gigantisch klimrek, Jana knutselde een deurhanger en een mobiel in de vorm van een gans, we ontdekten tweehonderd jaar oude slaapliedjes, verdwaalden in een spiegelpaleis en werden heel klein op een grote stoel. Museum? Dat klinkt toch meer als een speelhol, hoor ik je zeggen. En ik spreek je niet tegen. Er was ook een tijdelijke tentoonstelling over ‘slapen en dromen’, een hele mooie oude zeepwinkel en een nog oudere drukkerij. Jammer genoeg loop je daar verloren zonder de educatieve begeleiding die schoolklassen krijgen.

Ik was vooral onder de indruk van de herbestemming van de Eliaskerk in Prenzlauer Berg, waarin het museum gehuisvest is. Prenzlauer Berg is al een tijdje het jongste deel van Berlijn, waar het straatbeeld bepaald wordt door jonge koppels met buggy’s en kinderwagens. Een populair café heeft er deze week zelfs een kindervrije zone geopend. Zo komen ook diegenen die in alle rust iets willen drinken voor tien uur ’s avonds weer aan hun trekken.

Berlinische Galerie

Enkele dagen eerder was ik geheel kinderloos op de opening van de nieuwe tentoonstelling in de Berlinische Galerie. Hoewel hier dan weer het woord ‘museum’ in de naam ontbreekt, gaat het om een van de interessantste musea van Berlijn. Het is een museum dat nog durft te experimenteren en in de loop van zijn jonge geschiedenis ondanks een zeer krap budget een indrukwekkende collectie moderne kunst heeft verzameld. De privévereniging die aan het museum ten grondslag ligt, bestaat nog maar sinds 1975 en op de huidige locatie vlakbij het joods museum begon het verhaal van de Berlinische Galerie pas in 2004.

GASAG

De huidige tentoonstelling stelt het kunstbezit van de privéfirma GASAG centraal, dat voor minstens twintig jaar aan de Berlinische Galerie wordt uitgeleend. GASAG is een grote gasleverancier die met zijn project ‘Kunst im Bau’ een voorbeeld mag heten voor vele firma’s. In hun Shell-Haus bouwden ze een fantastische collectie moderne kunst van Berlijnse kunstenaars op. Die collectie was zeer eng met de locatie verbonden en werd vaak zelfs speciaal voor de locatie gemaakt. Om allerlei redenen die hier niet ter zake doen, verhuist het bedrijf binnenkort.

Voor sommige kunstwerken die niet uit het gebouw te verwijderen zijn , kan je alleen hopen dat de nieuwe huurder van het Shell-Haus een even grote kunstliefhebber is. De werken die wel transporteerbaar zijn, werden nu dus als geheel aan de Berlinische Galerie uitgeleend. Soms is zoiets een vergiftigd geschenk: de eigenaar wil zijn kunstwerken opwaarderen door een passage in het museum en moet intussen zelf niet instaan voor het onderhoud.

GASAG heeft ook op dat vlak een voorbeeldfunctie als je weet dat het alle restauratie-, depot- en verzekeringskosten op zich neemt en geen expositievoorwaarden aan deze leenschenking verbindt. Toch legt de schenking het GASAG ook geen windeieren. Het bedrijf komt met zijn kunstpolitiek al jaren ontzettend positief in het nieuws. Steeds vaker willen bedrijven zich inschakelen in deze positieve spiraal, nu zelfs meer dan twintig procent van Berlijns bruto nationaal (nu ja, stedelijk…) product uit kunst en cultuur komt. De tendens is overigens nog steeds stijgend. Hopelijk is Berlijn ook op dat vlak een voorloper.

Berlin Transfer

Maar het belangrijkste blijft natuurlijk de tentoonstelling zelf en daarvoor was er op de opening alvast ontzettend veel belangstelling. Aan de openingsreceptie kan het niet liggen, want die werd afgeschaft omdat er met het beperkte budget beter kunst dan slechte wijn kan worden gekocht. Je kan het museum geen ongelijk geven.

In “Berlin Transfer” wordt de GASAG-collectie geconfronteerd met recente aankopen van de Berlinische Galerie zelf. De collecties zijn zeer complementair omdat ze dezelfde focus op het hedendaagse Berlijnse kunstgebeuren hebben. In een vrij organische tentoonstelling van 80 werken van meer dan 50 kunstenaars krijg je in vijf thema’s een mooi overzicht van de caleidoscopische Berlijnse verscheidenheid in de hedendaagse kunst. De presentatie toont soms enkel wanorde, maar af en toe ook een reflectie op die verscheidenheid.

Zelfs het grootste minpunt van de tentoonstelling kan een pluspunt zijn. Soms zie je op foto’s hoe de werken van de GASAG-collectie gepresenteerd werden in het Shell-Haus. Sommige werken verliezen door de andere context duidelijk aan esthetiek en relevantie. En net dat is iets waarover je nooit zou nadenken als ze niet verplaatst waren.

Tot 24 mei heb ik nog de tijd om de tentoonstelling ook met Jana te bezoeken. Niet elk museum moet een meedoemuseum zijn.

Thuis

Acht weken wonen we nu in Berlijn en we voelen ons al helemaal thuis. Jana, onze oudste dochter, gaat al enkele weken naar de kleuterklas en vindt het doodnormaal dat iedereen Duits spreekt. Zelf lijkt ze op Jean-Marie Pfaff in zijn gloriedagen: “Das kind hatte geboortedag und er was taart und wir haben liedjes gesungen”. Mira kan niet wachten tot ze binnen enkele weken ook naar de kleuterklas mag en oefent ook al volop Duits. Ik weet nog niet helemaal wat ik ervan moet denken nu ze mij af en toe ‘Vati’ noemt. Dat ze bij het middageten “noch ‘toffelen bitte” vraagt, vind ik wel schattig. Ondertussen volgt Truus een ‘Intensivkurs’ Duits. Volgens mij en volgens iedereen die ze hier spreekt, is dat niet nodig, maar het taalkundige bloed stroomt waar het niet gaan kan. Mijn integratie bestaat er vooral in dat ik niet thuis aan mijn bureau blijf zitten. Ik combineer het schrijven met een vergelijking van de zeer talrijke bibliotheken en een zoektocht naar het beste Berlijnse koffiehuis.

Ik had kunnen bloggen over de ‘Lange Nacht der Museen’, over mijn korte ontmoeting met James Ellroy of over de uitreiking van de ‘Alice Salomon poëzieprijs’ aan Valeri Scherstjanoi, maar dezer dagen moet alles wijken voor de Berlinale en is de Potsdamer Platz, het epicentrum van het festival, ook mijn vaste stek. Daar in België hebben jullie uiteraard al uitgebreid kunnen lezen over de nieuwe Polanski en de nieuwe Scorsese. In de blog van Ruben Nollet vind je bovendien interessante achtergrondinformatie bij enkele films. Ik zeg enkel dat ik voorlopig vind dat ‘Submarino’ van Vinterberg (ja, die van ‘Festen’) de gouden beer moet winnen. Voor de rest laat ik dat deel van het festival graag helemaal over aan de professionals.

De rode loper

Mijn persoonlijke teller staat ondertussen op meer dan 20 films met nog ruim drie dagen te gaan. Kwantiteit is niet alles, maar geeft wel de gelegenheid om meer dan alleen de competitiefilms te ontdekken. Ik moet toegeven dat die competitiefilms en een bezoek aan het gigantische Berlinale Palast met 2000 zitplaatsen een wezenlijk deel zijn van het Berlinalegevoel. Het is heel vreemd, maar ook aangenaam om over de rode loper te lopen, waarlangs horden fans en vijf rijen fotografen opgesteld staan. Het nietige besef dat ze niet voor jou komen, maar daar enkel staan omdat je vijf minuten voor pak weg Ben Stiller of Leonardo DiCaprio aankomt, verandert niets aan dat bizarre gevoel. Voor de rest geniet ik toch het meest van de sfeer van de Berlinale in de oudere bioscoopzalen met een heel eigen charme, waar ik toevallig verzeild geraak omdat een andere film allang uitverkocht is of enkel en alleen omdat de, vaak Duitse titel, me aanspreekt.

Heimat

De nieuwe Duitse Heimatfilm is een trend, zowel op televisie als in de bioscoop. Op ZDF wordt elke maandag een degelijke moderne televisiefilm getoond waarbij de locatie een belangrijk deel van het verhaal is. Op deze Berlinale vallen de films in en over Berlijn op, waarbij het ongelofelijk is dat het telkens om dezelfde stad gaat die wordt getoond. Het contrast tussen de komedie ‘Die Friseuse’ en de rauwe documentaire ‘Neukölln Unlimited’ kan bijvoorbeeld niet groter zijn. Mijn favoriet is ‘Boxhagener Platz’, een film in de traditie van ‘Sonnenallee’ en ‘Goodbye Lenin’ die de DDR in al zijn onvolkomenheid en ellende portretteert en toch ontzettend geestig is.
Maar dé ontdekking is voor mij een documentaire van een nog niet eens afgestudeerde Jan Raiber over de zoektocht naar zijn biologische vader en dus over zichzelf. Op zich lijkt het thema van ‘Alle meine Väter’ zo afgezaagd en zo particulier dat het geen kat interesseert, maar de ontwapenend intelligente aanpak, de vreemde onvoorziene wendingen in het verhaal en de dramaturgisch geniale montage maken van deze documentaire een universeel en ontroerend verhaal. Ik hoop dat het Vlaamse publiek ‘Alle meine Väter’ ook ooit te zien krijgt.

En zeggen dat er nog ruim drie dagen overblijven om nog veel meer te ontdekken. Vanaf maandag keer ik dan terug uit mijn parallelle wereld en toon ik mijn gezin dat ‘Vati’ in de realiteit ook nog bestaat.

De ijspegels aan onze dakgoot en de sneeuw op ons balkon raken elkaar bijna. Berlijn twijfelt tussen zondagse sneeuwpret en een landerige dag rond koffietafel en televisie.Een televisie hebben we hier nog niet, anders zouden we de dag zeker afsluiten met een typisch zondagse aflevering van Tatort. Net zoals in Vlaanderen, staat de zondagavond op televisie hier vaak voor fictie van eigen bodem.

Over Tatort (dan nog liefst geaffecteerd Frans uitgesproken “Tà-tòr”) wordt in ons Vlaanderen vaak smalend gedaan en liefst denkt men dan terug aan de meest houterige afleveringen van Derrick. Maar een aflevering van Tatort is niet zomaar een krimi. Het is een televisiefilm van anderhalf uur, waar de grootste regisseurs, scenaristen en acteurs met plezier aan meewerken. Voor velen was Tatort een opstapje naar Hollywood, denk maar aan pak weg Wolfgang Petersen. Met een budget per aflevering waar de meeste filmregisseurs bij ons enkel van kunnen dromen en met voor sommige prestigieuze afleveringen een draaitijd waarin zo ongeveer een volledig seizoen van Witse ingeblikt wordt, is het maken van Tatort natuurlijk geen straf. En met 7 miljoen kijkers en uitgebreide kritische recensies van niveau in alle kranten, lijkt het alsof we nog lang zullen kunnen blijven kijken.

Wees gerust, ik houd verder geen pleidooi voor de bij ons verguisde Duitse televisie. In de metro wordt hier deze week vooral gepraat over DSDS (Deutschland sucht den Superstar of Idool in het kwadraat).

Maar soit, nog geen televisietoestel dus. En de sleeën zijn uitverkocht. Gelukkig is Jana ook tevreden met een plastic zak. Dat glijdt minstens even goed. En de sneeuwmannen worden aangekleed met de inhoud van de carnavalkist, al wordt het voor Mira al snel veel te koud. Kamiel laat het met de glimlach allemaal aan zich voorbijgaan.

Na koffie en gebak zijn de sneeuwmannen, euh, ondergesneeuwd. Op de planning stond een bezoek aan het kindermuseum, maar dat wordt verschoven naar volgende week. Het museum loopt niet weg. Maar er is zo veel dat wel wegloopt. De concerten, films, tentoonstellingen en theaterstukken die we missen, zijn onherroepelijk voorbij. Nog minder dan vroeger in Gent mogen we daarbij stilstaan omdat we hier een nog kleinere fractie van het aanbod kunnen zien. Volop kiezen en genieten van de keuze, dat is de boodschap.

Truus koos vanochtend, notoire agnost die ze is, voor een eucharistieviering in de Dom. Niet zozeer voor de neo-barokke architectuur of bij plotse hoge nood aan gebed, maar voor de opluistering door het Staats- und Domchor onder leiding van Kai-Uwe Jirka met de nadruk op de liturgische werken van Felix Mendelssohn Bartholdy. En zo werd het toch nog een bijna religieuze ervaring: door de sneeuw naar huis ploegend in het centrum van een zo goed als verlaten wereldstad waar zich 10 dagen eerder honderdduizenden mensen verzamelden om het voorbije decennium af te sluiten, met een serene stilte waarin enkel in Truus’ hoofd die zoetgevooisde mannenstemmen naklinken.

En dat heb ik gemist. De volgende keer gaan we samen en nemen we de kinderen gewoon mee. Alleen jammer dat de meeste concerten na kinderbedtijd zijn…

Gezocht wordt: een betrouwbare Berlijnse babysit voor drie schatten van kinderen. Of het wordt minstens voor één van ons toch elke week Tatort.