Mülheim aan de Ruhr?

Maar omdat het leven altijd elders is, waren wij tijdens de nacht die van 2010 2011 maakte niet in Berlijn, maar in Mülheim. Meer zelfs, we waren er een week lang. Wij zijn fervente aanhangers van het concept huisruil. Je komt op de gekste plekken terecht. Plekken of stadsbuurten die nooit in je gedachten zouden opkomen als je een reis plant. Sinds we in Berlijn wonen, krijgen we werkelijk van overal aanbiedingen om te ruilen. Alleen al voor oudejaar konden we naar Texas, Zürich, Brussel, Brugge, Parijs, Barcelona en jawel, Mülheim. Toegegeven, we hadden zelf nogal wat bedenkingen bij die laatste optie. Maar omdat we die trip konden koppelen aan een al veel te lang uitgesteld familiebezoek en omdat het Ruhrgebied die laatste dagen van 2010 nog culturele hoofdstad van Europa was, sprongen we in het diepe.

Het Ruhrgebied, dat is grauwe industrie. Daar stuur je je ergste vijand niet heen. Onze Berlijnse vrienden verklaarden ons helemaal gek. De moed zonk ons op den duur in de schoenen en we waren bijna blij dat de helse weersomstandigheden roet in het eten leken te gooien. Op kerstavond en op kerstdag hadden zowat alle treinen uren vertraging en er werd aangeraden om gewoon niet te vertrekken. Maar de lokroep van het Ruhrgebied was groot en op tweede kerstdag geraakten we zonder enig probleem in Mülheim. Pas als je daar bent, begrijp je hoe een gebied de titel van culturele hoofdstad kan krijgen. Mülheim is een stadje van 170000 inwoners, maar ligt ingeklemd tussen Essen (580000 inwoners) en Duisburg (500000 inwoners). Zo vormt het met de rest van de omgeving één groot verstedelijkt gebied. Als je het in zijn totaliteit bekijkt, is het Ruhrgebied met 5,3 miljoen inwoners meteen ook een grotere stad dan Berlijn.

Groen-wit aan de Ruhr

Als ik er nog bij vertel dat Mülheim zijn geringe bekendheid enkel haalt uit het feit dat de eerste Aldi-winkel er de deuren opende in 1946, klinkt het allemaal wel heel erg onheilspellend. En toch was ons verblijf daar een ware revelatie. De redenen daarvoor zijn zeer uiteenlopend en net die uiteenlopendheid is dan meteen ook de beste reden. Ik geef aan beide kanten van het spectrum een voorbeeld.

Het stadje Mülheim op zich is wel oké, maar de ware charme ligt iets buiten het centrum, namelijk aan de Ruhr zelf, waar je je in een weids natuurgebied waant. Vanop de steile hellingen langs het water is het uitzicht idyllisch. Je kunt zelfs gaan wandelen op enkele eilandjes in de Ruhr. Nooit gedacht dat het Ruhrgebied zo groen kan zijn. Wit, moet ik eigenlijk zeggen, want de sneeuw hield nog altijd half Europa in zijn greep. De hellingen werden op die manier ideale sleepistes, en dat niet alleen voor de kinderen.

 Industrieel erfgoed

Essen is als stad interessanter, maar echt indrukwekkend is het centrum, op de mooie Dom na, ook niet.  Ook in Essen ligt de ware charme buiten het centrum. Zeche Zollverein, een kolenmijn en bijhorend industriecomplex, is sinds 2001 Unesco-werelderfgoed. Op papier zei het ons niet zo veel, maar al bij de aankomst werden we door de monumentaliteit van de Förderturm (schachttoren) overdonderd. De site wordt bovendien goed beheerd, interessant ingevuld en toeristisch uitgebaat met een mix van kunst, cultuur en geschiedenis. Hier blijkt hoe de titel van culturele hoofdstad dit soort van bezienswaardigheden een heel nieuw elan kunnen geven.

Enkel de wilde feestjes hebben we in Mülheim moeten missen, maar wat we in de plaats kregen, was minstens even goed: ontspannen avonden met vrienden die vanuit België op bezoek kwamen. Ja, het Ruhrgebied is helemaal niet zo ver van bij jullie. Ik kan vanaf nu niet alleen een citytrip naar Berlijn, maar ook een citytrip naar het Ruhrgebied aanraden, hoewel we er maar een fractie van gezien hebben.

Thuis

Een deel van op reis gaan, is ook terugkeren. Toen we met de trein Berlijn binnenreden langs de vertrouwde Spree, hadden we het gevoel thuis te komen. Na één jaar Berlijn is dat een bijzonder aangenaam gevoel, zeker als je het niet alleen, maar met je hele gezin voelt. Misschien moeten we volgend jaar nog maar eens thuis blijven. Thuis in Berlijn.

De bisschop van Myra

De stress van onze kinderen is gaan liggen. Weken voor 6 december was het begonnen. Sinterklaas’ verjaardag wordt vooral in België en Nederland gevierd (Zou hij speciaal voor ons naar Berlijn komen?) én we hebben hier geen schoorsteen (Zou hij het dan ooit vinden?) Tweetalige brieven, een grote pijl op het venster en luide liedjes moesten hem de weg tonen. En het is gelukt. De Sint heeft een slee gebracht! En echte letterkoekjes! Niet alleen stress voor de kinderen, die Sint. Vorig jaar waren alle sleeën op een twee drie uitverkocht. En letterkoekjes blijken hier onvindbaar. Maar met Heilige Hulp is alles gelukt.

Nu is het alweer wachten op de kerstman, die het hier veel beter kent. Ik zal maar niet aan de kinderen vertellen dat het eigenlijk om één en dezelfde bisschop gaat. De Nederlanders namen Sinterklaas ooit mee naar New-York (toen nog Nieuw-Amsterdam). Hij werd als ‘Santa Claus’ weer over de oceaan geëxporteerd, waar hij vanuit Groot-Brittannië Europa veroverde. In sommige delen van Duitsland is hij nog niet helemaal doorgedrongen en daar brengt het ‘Christkind’ zelf de geschenken.

De missie van spielzeit’europa

Ik kreeg zelf ook een Sinterklaasgeschenk en mocht naar Mission gaan kijken, de KVS-voorstelling, die ik in België bij de eerste speelreeks al wou zien, maar om de een of andere reden toch gemist heb. Mission speelde 2 keer in Berlijn in het kader van spielzeit’europa, georganiseerd door de Berliner Festspiele. Die Festspiele zijn vooral bekend omdat ze telkens in mei het ‘Theatertreffen’ organiseren, waar de 10 beste Duitse ensceneringen van het jaar getoond worden. Maar ze doen veel meer en organiseren ook literatuur- en muziekfestivals. Sinds 2001 hebben ze ook een eigen huis, het Haus der Berliner Festspiele, waar ze onder de naam spielzeit’europa van oktober tot januari als het ware een theaterseizoen organiseren. Ze nodigen daarvoor opmerkelijke theater- en dansvoorstellingen uit Europa uit.

Ik ben helemaal geen danskenner, maar was erg onder de indruk van de choreografieën van Sasha Waltz (Continu) en Angelin Preljocaj (And Then, One Thousand Years of Peace) en ben benieuwd hoe onze ‘eigen’ Sidi Larbi Cherkaoui en Damien Jalet, die hier eind deze week met Babel te gast zijn, zich daartoe zullen verhouden.

Ik zag ook een zeer vreemde interpretatie van ‘A Streetcar Named Desire’ door Krzysztof Warlikowski en ben er nog niet helemaal uit of ik die wel goed vond. Ik wil het hier wel vermelden, omdat ik voor het eerst Isabelle Huppert op de Bühne aan het werk zag. Dat was een adembenemende ervaring. Sommige actrices en acteurs hebben gewoon die magie over zich dat elk woord en elke beweging een klein wonder is.

De missionaris Van Reybrouck

Het Berlijnse publiek had diezelfde ervaring met Bruno Vanden Broecke die voor de gelegenheid in het Duits speelde. De enscenering leent zich daar ook toe. Hij speelt een Vlaamse missionaris die zijn verhaal in Berlijn in het Duits komt vertellen. Vreemd genoeg blijft de voortdurende functionele doorbreking van de vierde wand nog steeds een nieuw gegeven in Duitsland. Hoewel de acteur (of is het de missionaris?) iets meer naar zijn woorden moet zoeken en de Duitstalige voorstelling zo ruim tien minuten langer duurt dan de Nederlandstalige versie, blijft de interessante spanningsboog behouden.

De artistiek leidster van spielzeit’ europa zei achteraf dat geen enkele Duitse acteur dit zo zou kunnen spelen. Een missionaris is voor een Duitser trouwens nog veel meer een folkloristisch gegeven dan voor een Belg. Het koloniaal verleden van Duitsland houdt door de uitverkoop na de Eerste Wereldoorlog meer dan 40 jaar eerder op dan het Belgische koloniale verleden. Het was verrassend te zien dat het stuk zich daar in al zijn tijdloosheid zeer gemakkelijk kon over zetten.

Achteraf was er nog een interessant publieksgesprek met auteur David Van Reybrouck. Hij beantwoordde met veel geduld de vragen van enkele ‘boze’ toeschouwers, die niet meteen onderscheid konden maken tussen de woorden van het personage en de mening van de auteur. Als hij zo minzaam zijn enkele criticasters lik op stuk blijft geven, dan belooft dat voor zijn tournee in Duitsland volgend jaar, als hij zijn vertaalde prijsbeest ‘Congo’ komt voorstellen.

Het bijzondere aan de tentoonstelling die nu in het historische museum loopt, is in de eerste plaats dat het antwoord op de eeuwige vraag ‘Hoe was het mogelijk dat Hitler zo lang zo uitgebreid gesteund werd?’ niet enkel bij Hitler en de politieke situatie op dat moment, maar vooral bij de gewone bevolking gezocht wordt. Hoewel ook in de tentoonstelling benadrukt wordt dat er geen eenduidige verklaringen zijn, ligt de nadruk vooral op de verregaande idolatrie van de toenmalige bevolking. De kneuterige, burgerlijke memorabilia zoals sigarenkistjes, lampionnen, portefeuilles, kwartetten of zelfs speelgoedhitlertjes zijn in dat opzicht ontluisterend.

Rechtspopulisme en nationalisme

De Duitsers kijken, niet in het minst door hun vreselijke geschiedenis, met bijzondere aandacht naar het rechtspopulisme in Vlaanderen en Nederland. Ze vinden het vooral onrustwekkend dat de huidige politieke situatie in de Lage Landen ook voor een groot deel op idolatrie gebaseerd is. Zoals ik in een eerdere blog schreef, worden we hier, in het buitenland, vaak met onze afkomst geconfronteerd. Meer dan in Vlaanderen en België zijn we hier de Vlamingen of de Belgen, en krijgen we een expertenlabel in de nationaliteits- en nationalismematerie toegewezen. Vorige week ging ik met het oog op de legitimatie van die expertenstatus naar een lunch met Tom Lanoye, georganiseerd door de Noordrijn-Westfaalse en de Vlaamse vertegenwoordiging in Berlijn. Het lunchthema was “Wilder(s) Westen. Een discussie over de politieke situatie in België en Nederland”.

Lanoye werd geflankeerd door Duitse politicoloog Gerd Reuter die over dat thema zijn proefschrift schreef. Het was een interessante, maar vreemde middag. Tom Lanoye sprak voor een Duits- en Nederlandstalig publiek in het Engels. Alsof dat al niet vreemd genoeg was, was de conclusie dat Vlaanderen en Nederland niet met elkaar te vergelijken zijn. Als er al een overeenkomst is, is die te vinden in de individualisering van de maatschappij, die ook de politieke keuze beïnvloedt. Er zijn geen groepen meer die door een bepaalde politieke partij vertegenwoordigd worden. Charisma en redenaarskunst bepalen het stemgedrag. De discussie was te kort om de link te leggen naar de jaren dertig. Die individualisering was er toen niet en toch bepaalden charisma en redenaarskunst het stemgedrag in Duitsland. Wat is het verschil tussen het nationalisme van toen en het nationalisme van nu?  Ik weet het niet en ik denk dat het antwoord ook nooit eenduidig kan zijn bij zo’n vaag begrip.

MauerwegTour

De dag nadien begon de MauerwegTour, een wedstrijd voor ultralopers. In 3 dagen tijd werden de 170 km van de Berlijnse muur gelopen, gemiddeld zo’n 60 km per dag dus. Ik was niet zo gek om zelf mee te doen, maar verzorgde samen met Toon, een Belg die ik bij de muurweglopers leerde kennen, de allerlaatste bevoorrading 6 km voor het einde. We zagen heel veel gelukkige gezichten, ondanks de ruim 160 km in de benen. Dat was niet enkel omdat de zware beproeving bijna voorbij was, maar vooral ook omdat zo’n Mauerweglauf kón plaatsvinden.

De meeste lopers hebben de tijd meegemaakt waarin zo’n wedstrijd in een verenigd Berlijn een verre utopie was. De MauerwegTour kende dit jaar zijn eerste editie en is behalve een sportief evenement ook uitdrukkelijk bedoeld als een herinnering aan de tijd tussen 1961 en 1989. Het was vreemd om in die constellatie door de lopers met onze Belgische nationaliteit geconfronteerd te worden (tot 50 maal toe: Aaah, endlich, der belgische Verpflegungspunkt!). Twintig jaar geleden werd hier uit twee landen één land gemaakt. De economische moeilijkheden door de grote geldstromen die van west naar oost moesten vloeien, werden erbij genomen. Alles was beter dan een verdeeld land. Probeer dan maar eens uit te leggen waarom een buurland het tegengestelde politieke streven heeft. Ik kan het niet, ik hoef geen nieuwe muren.

Mathias De Prest

Wij hadden een hele marathondelegatie op bezoek met lopers én supporters. Het hele weekend stond in het teken van de marathon. Het klopt, die marathon, dat is Berlijn op en top. Het was ondertussen al de 37^e editie. In 1974 begon alles in het Grunewald, de groene long van West-Berlijn. Het parcours werd pas in 1981 van het Grunewald naar de binnenstad verplaatst.

Van Westmarathon tot Berlijnmarathon

De West-Berlijnse politie was ertegen en vond dat straten voor auto’s waren. Punt. Centraal in het parcours lag de verkeersader Kurfürstendamm, en bovendien zou de marathon aan het Amerikaanse Checkpoint Charlie voorbijkomen. Dat was voor de politie al helemaal taboe. Maar dat was buiten de politieke chef van de Amerikaanse delegatie in Berlijn gerekend, die de stadsmarathon een geweldig idee vond. De politie keek vreemd op, toen de organisator een dag na het ‘njet’ de toelating kon voorleggen… Een andere Westerse macht in de stad domineerde trouwens de marathon in de jaren daarna, toen er vooral Britten meededen en ook telkens Britten wonnen (1981-1985).

Het was voor de deelnemers toen onvoorstelbaar dat ze ooit ook in het oostelijke deel van de stad zouden lopen. Opeens, niet zoveel later, was het dan zover. Kort na de val van de muur begonnen de organisatoren in 1989 al te werken aan de verwezenlijking van hun droom: een marathon met aankomst onder de Brandenburgse poort. Een jaar later was het al zover, de sportieve hereniging van Oost en West. Drie dagen later was ook de politieke hereniging een feit. Sinds 1990 is drie oktober dan ook Duitslands nationale feestdag. Sinds de marathon door beide stadsdelen loopt, is hij een van de grootste en aantrekkelijkste marathons van de wereld.

20 jaar Duitsland

Een week na de marathon stond die Brandenburgse Poort weer centraal bij de viering van twintig jaar Duitse Eenheid. Het was een groots volksfeest, maar zo veel luister als de feestelijkheden bij de herdenking van de val van de muur een jaar geleden had het allemaal niet. Nochtans is het eigenlijk heel bijzonder dat die hereniging er al na minder dan een jaar na de val van de muur gekomen is. De slogan ‘Wir sind das Volk’ werd opeens ‘Wir sind ein Volk.’

Met meer dan 40 km in de benen liep ook ik door die Brandenburgse poort en werd ik opeens intens ontroerd door de geschiedenis. Ik was niet alleen. Dat is Berlijn.

Arena

Maar ook voor de bijzondere locatie vond ik het de moeite om eens een kijkje te gaan nemen. Door de Arena, locatie voor de drie avonden, liep vroeger de muur. Nu zijn op het grote grondstuk vol schuren en industriële gebouwen , onder andere twee concertzalen, een theater, een club en een tentoonstellingsruimte ondergebracht. Dé blikvanger van het domein is het ‘Badeschiff’, een buitengewoon zwembad in de Spree.

Ik kwam telkens te laat voor de dichters, maar zag wel fijne concerten van ‘Balthazar’, ‘The Bony King Of Nowhere’ en ‘Mintzkov’. Het festival leek bij deze editie voluit zijn doelen te bereiken, op dit ene punt na: het Berlijnse publiek ontbrak. Alhoewel, zijn de Nederlandstaligen in Berlijn niet ook ‘Berlijns publiek’? Dat is net kenmerkend aan Berlijn, dé Berlijner bestaat niet. Dat het ‘grote’ publiek wegbleef, kan net zo goed aan het slechte weer gelegen hebben. Ik hoop alleszins dat de organisatoren volharden.

An Englishman in New York

Ikzelf keerde met een identiteitsvraag terug naar huis. Het was eerder vreemd dan vertrouwd om een volledig publiek in Berlijn in het Nederlands te horen praten. Ben ik een Nederlandstalige Belg in Berlijn? Ik voel het aan alsof dat een van mijn vele kenmerken is, meer niet. Ik schaam me er niet voor, ik ben er ook niet trots op. Het is zo. Punt. Ik vraag me af waarom het voor zo vele mensen wel zo belangrijk en identiteitsbepalend is. Zeker nu Thilo Sarrazin, een politicus van de sociaaldemocratische partij, de ‘Duitse identiteit’ weer in het middelpunt van het maatschappelijk debat heeft gebracht. De immigranten zouden het land door hun ‘andere cultuur’ dommer maken.

Enkele weken voor het Flachlandfest waren we op vakantie in België. Dat dachten we althans. Het was heerlijk om vrienden en familie terug te zien, maar voor een vakantie was het toch net iets te druk. Thuiskomen was het ook niet, we hadden toen ook dat vreemde gevoel ergens tussen vertrouwd en vreemd. Thuiskomen deden we in Berlijn, al zijn we daar eigenlijk veel meer Belgen dan dat we dat in België zijn. Het is bij nieuwe ontmoetingen altijd een van de eerste gespreksonderwerpen, met een uitgebreide vragenronde over de politieke crisis in België.

Berlijnse avonden

Zonder daar actief naar op zoek te gaan, komen we toch zeer snel in contact met andere Belgen en Nederlandstaligen. Ik heb in mijn hele leven nog niet zo veel Nederlanders leren kennen als in enkele maanden Berlijn. Het zou te ver leiden om van een (h)echte gemeenschap te gewagen, maar opvallend is het wel. Er is de speelnamiddag op woensdag, waar de kinderen nog eens als vanouds met leeftijdsgenoten Nederlands kunnen praten. Er is een damesborrel, een relict uit vroeger tijden (waar de belangrijkste vraag was: “Wat doet uw man?”) dat wordt omgevormd tot een gezellige Nederlandstalige netwerkavond onder vrouwen . Er zijn ook de ‘Berlijnse avonden’, een culturele vereniging die activiteiten organiseert waarbij taal en cultuur van de Lage Landen centraal staan.
Het doelpubliek van de Berlijnse Avonden bestaat zeker niet alleen uit Vlamingen en Nederlanders. Het aantal studenten Nederlands aan de universiteiten en in het avondonderwijs is behoorlijk hoog. Hopelijk maken velen onder hen, net zoals ik, af en toe eens tijd voor het interessante Nederlandstalige aanbod in Berlijn.

Leonard Cohen

Vorige week gingen we samen naar het optreden van Leonard Cohen, enkele dagen voor hij Gent aandeed. Hoe Cohen de verwachtingen ruimschoots inloste, kan je ook in de Belgische recensies lezen. Hier wil ik het daarom vooral over het extraatje van de bijzondere locatie hebben. Daarmee bedoel ik niet het feit dat een vriend van de babysit de cocktailbar runt, al zorgde ook dat voor een fijn extraatje.

De Waldbühne is sinds de jaren zestig met onderbrekingen een populaire locatie voor grote concerten. Het is een amfitheater in de bossen dat plaats biedt aan 22 000 bezoekers. Zelfs zonder enige kennis van de geschiedenis van deze plek is het telkens weer indrukwekkend om deze arena te betreden.

Cohen slaagde erin om met een enkel lied nog veel meer uit de Waldbühne te halen. Ik heb al veel concerten gezien, maar ik heb nog nooit zo’n pure euforie van een volledig publiek gezien als op de tonen van “First we take Manhattan(, then we take Berlin)”. Zelfs de meester zelf was zichtbaar onder de indruk. Het lied refereert aan de naïviteit en het narcisme van de Rote Armee Fraktion, maar droeg voor het publiek nog veel meer in zich.

De tribunes ademen de recente Duitse geschiedenis, van het nationaalsocialisme tot en met de val van de Berlijnse muur.

Amfitheater

Het amfitheater werd in het kader van de Olympische Spelen van 1936 gebouwd naar het voorbeeld van het theater in Epidaurus. Het heette toen de Dietrich-Eckart-Freilichtbühne. Dietrich Eckhart was een nationaalsocialistische schrijver, aan wie Hitler veel van zijn ideeën te danken had. Propagandaminister Goebbels had een stadion voor 100 000 mensen in gedachten, maar het werd uiteindelijk een stuk kleiner. Het stadion deed tijdens de Olympische Spelen dienst voor het toestelturnen, maar vooral ook voor het culturele nevenprogramma met diverse theaterstukken en opera’s. Na de Tweede Wereldoorlog werd de naam veranderd in Waldbühne. Het amfitheater deed vanaf dan vooral dienst voor bokswedstrijden en als openluchtcinema. Het was in die functie ook een belangrijke locatie van de Berlinale.

Pas toen in het begin van de jaren zestig de oorlogsbeschadigingen werden hersteld, werd de Bühne ook een plaats voor rockconcerten. Een concert van The Rolling Stones maakte snel een eind aan deze korte periode. De West-Berlijnse Waldbühne werd zwaar beschadigd bij rellen na het concert: De fans waren zo ontgoocheld door de korte duur van het concert dat ze hun woede op de zitjes en op de politie afreageerden. Overigens werden deze rellen in de DDR zeer kritisch bekeken en zorgden ze rechtstreeks voor een strenge inperking van de jeugdcultuur in het Oosten.

Het duurde zeven jaar eer de locatie weer in gebruik genomen werd. In de jaren zeventig waren de concertorganisatoren echter al uitgeweken naar andere locaties. Pas in het begin van de jaren tachtig kreeg de Waldbühne dus geleidelijk aan zijn oude glorie terug. Als de ster van de avond dansend het podium verlaten heeft en we onder de sterren aan de hemel een laatste blik op het leeglopende amfitheater werpen, kunnen we dat alleen maar toejuichen. Hallelujah.

Toen ik hier voor het eerst was, meer dan tien jaar geleden, herinnerde weinig aan die Muur. Voor bezoekers althans. De bewoners konden de braakliggende terreinen en troosteloze grenswoningen midden in de stad nog duiden en die vreemde stedenbouwkundige kronkels lieten voor hen een blijvend wrang gevoel achter. Maar toeristen moesten zich al goed informeren om de route van de Muur te kunnen reconstrueren.

Ondertussen is er zeer veel veranderd.

Als er over de Berlijnse Muur gesproken wordt, denkt men in België meestal aan de 45 km die West- en Oost-Berlijn van elkaar scheidden, de zogenoemde ‘binnenstadse grens’, maar de volledige grens rond West-Berlijn bedroeg ongeveer 160 km, en scheidde dus West-Berlijn ook van de DDR. Het gaat ook om veel meer dan enkel een muur, er was bijvoorbeeld bijna overal een geëgde strook grond aan de muur waarop elke voetafdruk zichtbaar was. De volledige Mauerstreifen (grensstrook) was tussen de 30 en 500 m breed.

Het binnenstadse tracé van de Muur wordt vandaag op verschillende plaatsen aangeduid met een dubbele rij kasseien met de eenvoudige vermelding ‘Berliner Mauer 1961–1989’. Overal staan borden met uitleg over de geschiedenis, het verloop, de betekenis van de Muur. Dat gebeurt niet alleen op de plaatsen waar men dit het meeste verwacht. Berlijn wil deze informatie overal in de stad verspreiden om de bezoekers – en intussen ook de jonge Berlijners – echt een idee te geven van de impact van zo’n muur op een volledige stad.

In elke wijk vind je dus openluchttentoonstellingen en herinneringsplaatsen. Op de grens tussen Mitte en Wedding is er de Gedenkstätte Berliner Mauer Bernauer Strasse. Een museum vormt er samen met een stuk originele grensmuur van 200 meter lang een nieuwe, grote gedenkplaats. De Mauerstreifen is er hersteld en er is ook een wachttoren bewaard gebleven waardoor je een indrukwekkend volledig beeld krijgt. Helemaal anders dan aan de East-Side Gallery, waar het lange stuk Hinterlandmauer eerder als galerij voor moderne kunst dan als herinneringsplaats is opgevat.

Onze gasten leiden we graag via die Gedenkstätte Bernauer Strasse naar het Mauerpark in Prenzlauer Berg, dat je qua ambiance in de zomer goed kan vergelijken met de Gentse Gras- en Korenlei. Verder noordwaarts gaat het dan naar de Bösebrücke.

De grensovergang Bösebrücke aan de Bornholmer Strasse werd in 1989 als eerste opengesteld voor de Oost-Berlijners. Binnenkort komt ook daar een grote gedenkplaats die aan de val van de Muur moet herinneren. Een eenzame Japanse kerselaar staat de bouwwerken af te wachten. Zo zijn er wel meer te vinden langs de voormalige grens. Het Japanse televisiebedrijf Asahi verzamelde na de val van de Muur bijna één miljoen euro, een bedrag dat enkel en alleen bestemd was om de grensstrook te sieren met Japanse kerselaars.

Het overgrote deel van de voormalige grens loopt inderdaad langs heerlijk groene weggetjes, waarop wij elk weekend wel ergens te vinden zijn. Jana leerde op een van die paden fietsen, we plukten er vlierbloesems om tot siroop te verwerken, en we ontdekten dat we maar acht kilometer moeten fietsen om op het platteland terecht te komen. Het is bevreemdend om daar al balen hooi en koeien te zien zonder ook nog maar één huis te ontwaren. Nog iets verder gaat de vroegere binnenstadse grens over in de vroegere grens tussen West-Berlijn en de DDR, vandaag de grens tussen Berlijn en Brandenburg. En net daar is er een onooglijk klein riviertje, waarin het heerlijk zwemmen is. We hadden de indruk dat zelfs de Berlijners dit nog niet zo echt ontdekt hebben (of was dat omdat de Mannschaft later die dag aantrad?).

De fiets- en wandelroute zoals hierboven beschreven kan natuurlijk ook dienst doen als looproute. De vereniging ‘Laufgemeinschaft Mauerweg’ heeft zich als doel gesteld om de herinnering aan de Muur in ere te houden door regelmatig een stuk van die route te lopen. De oprichters van de vereniging zijn loopgekke ultralopers en trainen voor 100-km-wedstrijden (en meer), maar denken gelukkig ook aan de loopgrage, maar minder –gekke medemens. Eens per maand wordt er ook een stuk van om en bij de 25 km gelopen. Ik liep al twee keer mee en ben nog steeds onder de indruk. Meer dan een training voor de Berlijnse marathon die ik eind september wil lopen, was het telkens een evenwichtige combinatie tussen een geschiedenisworkshop, sport, vrije tijd en cultuur.

Eén van die mooie grenservaringen wil ik jullie nog wel meegeven. Het verloop van de autosnelweg A115 die na de controle op Oost-Duits gebied nog een keer terugkeerde in West-Berlijn, alvorens weer op Oost-Duits gebied uit te komen, leidde tot veel vluchtpogingen vanuit de DDR naar West-Berlijn. De regering van de DDR besloot hierop in 1969 het tracé oostwaarts te verplaatsen, zodat vanaf de grensovergang de autosnelweg alleen nog op Oost-Duits grondgebied verliep. Het oude tracé werd na de Duitse hereniging nog voor filmdoeleinden gebruikt, maar sinds kort werd het asfalt weggehaald en de strook aan de natuur teruggegeven. Het is een bevreemdende ervaring om tussen de meters hoge zijbermen op zo’n overgroeide autostrade te lopen en verlaten bruggen, verloren stukken asfalt en zelfs een overwoekerd wegrestaurant langs je heen te zien passeren.

]]> http://hetleveniselders.cobra.be/2010/07/14/de-muur/feed/ 0 http://hetleveniselders.cobra.be/2010/06/10/de-schaamte-voorbij/ http://hetleveniselders.cobra.be/2010/06/10/de-schaamte-voorbij/#comments Thu, 10 Jun 2010 08:01:18 +0000 Mathias De Prest http://hetleveniselders.cobra.be/?p=3081 Meer

Berlijn maakt zich op voor het WK Voetbal in Zuid-Afrika. De Duitse Mannschaft is, in tegendeel tot onze Rode Duivels, geselecteerd en verkondigt in topvorm te zijn. Het volk gelooft dat graag, de commercie ook. Overal worden grote schermen geïnstalleerd, feestjes voorbereid en bier gekoeld. De Duitse driekleur verschijnt opvallend in het straatbeeld: je kan tv-dekentjes en koffiekopjes, autospiegelbekleding en worsten kopen in de driekleur. Onze kinderen kwamen thuis met tijdelijke tattoos met de Duitse vlag op hun wangen. In de winkel zag ik WK-yoghurt: grasgroene yoghurt met zwart-witte cornflakesvoetballetjes. Ik ga er toch nog eens over nadenken of we ons echt mee in de gekte storten.

Ondertussen verplaatst het stadsleven zich omwille van de tropische temperaturen naar de honderden meren in en rond Berlijn. Daar doen we wel met veel plezier aan mee en trekken er vaak met de fiets op uit. Ver moet je niet rijden: Berlijn is één van de groenste steden van Europa. 18% van de stad bestaat uit natuur en parken en 7% uit meren, rivieren en kanalen. We testten al de Flughafensee, een kunstmatig meer dat ontstaan is bij de bouw van de luchthaven “Tegel”. Die luchthaven verdwijnt binnenkort, maar natuurlijk zal het meer midden in de bossen blijven bestaan. Door de vele kleine strandjes met schaduwplaats merk je niet eens dat er veel volk is.

Aan alle meren en zelfs in veel stadsparken valt op zulke warme dagen ook een schaamteloze erfenis van het communisme op. Nergens was het naturisme zo ingeburgerd als in de DDR en die traditie blijft gewoon verder bestaan. Zonder dat het ergens officieel aangeduid staat, verzamelen gelijkgezinden zich en ontstaan er als vanzelf natuurlijke grenzen tussen naakt en niet-naakt. En iedereen voelt zich daar goed bij.

Double Sexus

Gelukkig bestaat er ook nog schaamte, al was het maar als drijfveer van een artistiek oeuvre. Af en toe zoeken we namelijk ook verkoeling in een museum. De dood van Louise Bourgeois, waarover op deze pagina’s uitgebreid bericht werd, was een goede aanleiding om Double Sexus nu te bezoeken. Het gaat om een dubbeltentoonstelling van Louise Bourgeois met Hans Bellmer. Op aanraden van het museum zelf werd dat een bezoek zonder kinderen, omwille van de expliciete seksuele verwijzingen.

Double Sexus is de eerste tijdelijke tentoonstelling van de Sammlung Scharf-Gerstenberg, dat sinds vorige zomer het voormalige Egyptische museum in Charlottenburg betrekt. Waar ooit Nefertiti stond, kan je nu een heel andere soort van majesteit zien. Een wezen zonder hoofd, maar met scherpe klauwen, zes borsten en een fallus, staat op zijn achterbenen klaar om te springen. Het is een soort sfinx met een magische aantrekkingskracht. Het werk van Bourgeois heet „Nature Study“ en is een zelfportret. Zeven jaar later maakte ze „Mamelles“, een landschap van uiers, zoals ze het zelf beschreef. De bezoeker wordt ertoe verleid het te betasten. Bourgeois speelt met een abstracte zinnelijkheid. Het is een erotische geladenheid die ook een komische kant heeft.

Ook de surrealist Hans Bellmer (1902–1975) had een zwak voor veelborstigheid en fallussen, maar luchtig is dat bij hem nooit. Het is eerder bezetenheid. Het dubbele geslacht is bij hem eerder een poging om erotische fantasieën in toom te houden. „La Toupie“ bijvoorbeeld is een kegel bestaande uit borsten die zich als een tol naar beneden toe verjongen. De tol lijkt in je verbeelding te draaien. Je ziet geen lust, enkel geweld.

Bourgeois en Bellmer hebben elkaar nooit ontmoet en toch vertonen hun werken veel parallellen. Het zilverglanzende Bellmerobjekt „Die Puppe (Rumpf)“ in de inkomhal had net zo goed een werk van Bourgeois kunnen zijn. De gewrichten aan de dijen van het dubbelwezen, dat verder enkel uit een buik en twee schoten bestaat, lijken op borsten, maar ook op een zitvlak en soms zelfs op teelballen. Op een beroemde foto van Mapplethorpe staat Bourgeois met een brede grijns een reusachtige penis onder de arm. Een afgietsel van dit werk bevindt zich ook in de tentoonstelling. Wie goed kijkt, ontdekt tussen de teelballen een vagina. Niets is wat het lijkt.

Bellmer emigreerde in 1938 onder druk van het nationaalsocialisme van Berlijn naar Parijs, nadat de surrealisten foto’s van een door hem geconstrueerde pop hadden gepubliceerd in hun tijdschrift „Minotaure“. De Duitse Bellmer had de Parijse Bourgeois gemakkelijk kunnen ontmoeten. Ze woonde er boven de galerie van Breton. Maar ondanks de parallellen hadden ze waarschijnlijk toch niet precies geweten wat ze met elkaar moesten aanvangen. Bellmer creëerde een alternatieve wereld, terwijl Bourgeois veel meer in de realiteit stond.

Wie oversekst buitenkomt, kan nog met hetzelfde ticket het vlakbij gelegen Berggruenmuseum bezoeken met vooral werken van Picasso, Klee en Matisse. Wie weer de natuur wil induiken kan de straat oversteken en verdwalen in het kasteelpark van Charlottenburg, met of zonder schaamte.

Toen we hier iets meer dan twee jaar geleden een maand kwamen proefwonen, landden we nog op Berlin Tempelhof midden in de stad. Het was kort voor Tempelhof definitief zijn deuren als luchthaven sloot. Met Zaventem in het achterhoofd kun je je dat bijna niet voorstellen, maar de sluiting kwam er ondanks heftig protest van de buurtbewoners. Vandaag ging ik met dochter Mira naar de opening van wat nu het Tempelhofer Park geworden is. Hoewel er heel wat projecten werden voorgesteld, wordt het grootste deel van wat nu nog braakliggend terrein is daadwerkelijk een park. Met 386 hectare vrije oppervlakte midden in de stad valt natuurlijk al eens iets te doen. Het legendarische luchthavengebouw dat nog steeds een van de grootste gebouwen van Europa is, zal dienst doen als een internationaal centrum voor culturele, mediale en creatieve economie. Voorlopig klinkt het nog wat wollig, maar dat is vooral omdat de ontsluiting nog maar pas begonnen is. Hoe dan ook zal Tempelhof bekend blijven als een gepland deel van Speers ‘Germania’ en als eindpunt van de Berlijnse luchtbrug tijdens de Koude Oorlog.

Fiets

Vandaag werd er op het enorme domein vooral geskeelerd, gelopen gevliegerd en gefietst. Hoewel we hier ook last hadden van de fameuze ijsheiligen, is het in de Berlijnse geesten toch definitief lente geworden. De sleeën zijn opgeborgen en de fietsen zijn gesmeerd en opgeblonken. We wisten dat Berlijn een echte fietsstad is, maar omdat we hier pas sinds eind december wonen en ook onze maand proefwonen zeer winters was, leren we nu pas écht de stad als geheel kennen. Niet dat we in onze wijk bleven zitten, maar tot nu toe begon elke stadsverkenning aan een nieuw metrostation. Nu vallen de delen van de stad als puzzelstukjes in elkaar. Ook nu ik volop van een vader-dochterweek geniet omdat de rest van het gezin zeer tijdelijk Gent weer onveilig maakt, gebeurt alles met de fiets.

De weg van de ene collectie voor moderne kunst naar de andere voert bijvoorbeeld door Tiergarten, wat tot de opening van Tempelhof vandaag de grootste Berlijnse groene long was. Mira is een grote fan van video-installaties en was erg triest dat haar favoriete installatie in Hamburger Bahnhof tijdelijk niet te zien was. Gelukkig ontdekte ze een hele reeks nieuwe werken in de Neue Nationalgalerie, waar de vaste collectie van werken van de eerste helft van de twintigste eeuw in een mooie nieuwe overzichtstentoonstelling ‘Moderne Zeiten’ getoond wordt.

Nelly Sachs

Maar dé tentoonstellingen die je momenteel moet zien in Berlijn, zijn de retrospectieve van Frida Kahlo in de Martin Gropius Bau en de tentoonstelling over leven en werk van Nelly Sachs, op fietsafstand in het joods museum.

Nelly Sachs werd geboren in Berlijn maar vluchtte in 1940 met het laatste passagiersvliegtuig dat in die donkere jaren nog vertrok vanop Tempelhof naar Stockholm, waar ze ook voorgoed bleef. Voor haar poëzie die handelt over de vervolging, ballingschap, ontheemding en Holocaust kreeg ze in 1966 de Nobelprijs. De tentoonstelling is liefdevol en met oog voor detail gemaakt, net zoals de poëzie van Sachs zelf, die op bijna bewonderenswaardige wijze geen spoor van haat of wraak bevat.

Ik raad jullie van harte aan om Berlijn met de fiets te ontdekken en daarbij niet alleen aan de indrukwekkende buitenkant van het Joods Museum van Libeskind voorbij te fietsen, maar ook binnen kennis te maken met het oeuvre en het leven van Nelly Sachs.

Het meest pittoreske plein van Berlijn is voor velen de Gendarmenmarkt met haar concertgebouw, haar Franse én haar Duitse Dom. Ik las deze week in de krant dat de bomen op die Gendarmenmarkt moeten verdwijnen. Onderzoek heeft uitgewezen dat de takken voor veel toeristen ”te laag hangen” om rustig onderdoor te kunnen wandelen. Het is maar één van vele voorbeelden die aantonen hoe groot de invloed van toeristen op het stadsbeeld geworden is. Berlijn staat voor de moeilijke evenwichtsoefening om aan toerismemarketing te doen, zonder aan haar oorspronkelijke charme te raken. Het is, blijkt uit andere onderzoeken, immers net het ruwe, diverse en chaotische karakter van de stad dat toeristen naar Berlijn lokt.

Citymarketing?

Veel Berlijners vinden dat de huidige burgemeester, Klaus Wowereit, in die evenwichtsoefening te veel naar de kant van de toeristen overhelt. Vooral zijn centralisatiepolitiek is voer voor discussie. Veel musea worden van de rand van de stad naar het centrum verplaatst, zodat een citytripper alles lekker dichtbij vindt. Er wordt zelfs een nieuwe metrolijn gebouwd die langs alle toeristische highlights loopt, waardoor enkele wijken van de stad vrezen geen enkele bezoeker meer te zien. Nochtans moet ook de burgemeester weten dat Prenzlauer Berg niet meteen centraal ligt, en toch zonder een greintje citymarketing de hipste plaats van de stad werd.

Maar de cijfers geven Wowereit gelijk. Berlijn kreeg nog nooit zo veel toeristen over de vloer als in het crisisjaar 2009, waarin de stad zich profileerde als betaalbaar alternatief voor dure wereldsteden als Rome of New York. Met 8,3 miljoen toeristen en 19 miljoen overnachtingen kan de hoofdstad een mooi rapport voorleggen.

Nu de zon hier weer dagelijks schijnt en de paasvakantie in België begonnen is, begint ook onze bezoekersstroom op gang te komen. Die komen niet in de statistieken voor. Sommige mensen overnachten bij ons, anderen opteren voor het vakantieappartement drie verdiepingen lager. Zowel van privébezoeken als van dergelijke vakantieappartementen, die steeds populairder worden, zijn er voorlopig nog geen cijfers.

Hamburger Bahnhof en Berliner Unterwelten

Ook wij beginnen dan met een evenwichtsoefening. Vrienden en familie bezoeken vooral ons, maar zien ook graag iets van de stad. Wie graag een museum bezoekt dat we al kennen, sturen we alleen op weg om hen later op één van onze favoriete terrasjes weer te ontmoeten. Er zijn natuurlijk uitzonderingen: naar sommige musea, zoals het Hamburger Bahnhof, blijf ik graag meegaan. De collectie van dit museum voor hedendaagse kunst is zo groot dat het aanbod om de paar maanden volledig verandert. Wat we ook graag aanraden, is een gidsbeurt door ondergronds Berlijn. Vlak bij ons in de buurt heeft ‘Berliner Unterwelten’ enkele schuilkelders en bunkers ontsloten die een verbazend levensecht beeld geven van het leven in die schuilkelders in de Tweede Wereldoorlog (inclusief originele lakens en toiletten).

Maar het allerliefste schakelen we het bezoek in in ons dagelijks leven en tonen we hoe Berlijn een deel van ons is geworden: paaseieren zoeken langs het Landwehrkanaal, de kinderen naar de Kindergarten brengen met een kleine omweg langs het Mauerpark, van de zon genieten in het Humboldthainpark, brunchen op zondag…

Een halve marathon lopen is nog niet echt dagelijkse routine voor me, maar het was wel een absolute topper om samen met bezoek de Berliner Halbmarathon lopen. We maakten meteen de afspraak om een volgend bezoek rond 26 september te plannen, wanneer heel de stad in het teken van de marathon staat.

Er zijn natuurlijk ook de kennissen van familie die in ons een handige toeristische dienst zien. ‘Wij zijn van dan tot dan in Berlijn. Wat moeten we doen?’ Koop een reisgids, denk je dan. Vreemd is dat zelfs de meest klassieke toeristen vragen naar de niet-toeristische plekken en attracties.

De beste tip is ‘verhuizen’. Dan is niets meer toeristisch en is alles thuis. En dat blijft een heerlijk gevoel.