Oudejaar in Berlijn is legendarisch. Ik heb het niet eens over de meer dan een miljoen feestvierders aan de Brandenburgse poort, maar over de unieke sfeer die in de hele stad hangt en de honderden mogelijkheden om de jaarwisseling in internationaal gezelschap tot een eerste hoogtepunt van het jaar te maken. Ik herinner me enkele mythische oudejaarsnachten toen we hier nog gewoon als toerist kwamen. Misschien zijn die nachten wel de reden waarom we hier nu wonen …

 Mülheim aan de Ruhr?

Maar omdat het leven altijd elders is, waren wij tijdens de nacht die van 2010 2011 maakte niet in Berlijn, maar in Mülheim. Meer zelfs, we waren er een week lang. Wij zijn fervente aanhangers van het concept huisruil. Je komt op de gekste plekken terecht. Plekken of stadsbuurten die nooit in je gedachten zouden opkomen als je een reis plant. Sinds we in Berlijn wonen, krijgen we werkelijk van overal aanbiedingen om te ruilen. Alleen al voor oudejaar konden we naar Texas, Zürich, Brussel, Brugge, Parijs, Barcelona en jawel, Mülheim. Toegegeven, we hadden zelf nogal wat bedenkingen bij die laatste optie. Maar omdat we die trip konden koppelen aan een al veel te lang uitgesteld familiebezoek en omdat het Ruhrgebied die laatste dagen van 2010 nog culturele hoofdstad van Europa was, sprongen we in het diepe. meer lezen …

De bisschop van Myra

De stress van onze kinderen is gaan liggen. Weken voor 6 december was het begonnen. Sinterklaas’ verjaardag wordt vooral in België en Nederland gevierd (Zou hij speciaal voor ons naar Berlijn komen?) én we hebben hier geen schoorsteen (Zou hij het dan ooit vinden?) Tweetalige brieven, een grote pijl op het venster en luide liedjes moesten hem de weg tonen. En het is gelukt. De Sint heeft een slee gebracht! En echte letterkoekjes! Niet alleen stress voor de kinderen, die Sint. Vorig jaar waren alle sleeën op een twee drie uitverkocht. En letterkoekjes blijken hier onvindbaar. Maar met Heilige Hulp is alles gelukt.

Nu is het alweer wachten op de kerstman, die het hier veel beter kent. Ik zal maar niet aan de kinderen vertellen dat het eigenlijk om één en dezelfde bisschop gaat. De Nederlanders namen Sinterklaas ooit mee naar New-York (toen nog Nieuw-Amsterdam). Hij werd als ‘Santa Claus’ weer over de oceaan geëxporteerd, waar hij vanuit Groot-Brittannië Europa veroverde. In sommige delen van Duitsland is hij nog niet helemaal doorgedrongen en daar brengt het ‘Christkind’ zelf de geschenken. meer lezen …

Als er dezer dagen in het buitenland bericht wordt over Berlijn, gaat het vooral over de Hitlertentoonstelling in het “Deutsches Historisches Museum”. De Duitsers hebben zich de laatste jaren langzaam maar zeker verzoend met hun verleden door zich eindelijk zeer open met de geschiedenis bezig te houden. Af en toe is er in die verwerking een mijlpaal die overal ter wereld de voorpagina’s haalt. Enkele jaren was dat de film “Der Untergang”, waarin een ‘menselijke’ Hitler getoond werd.

Het bijzondere aan de tentoonstelling die nu in het historische museum loopt, is in de eerste plaats dat het antwoord op de eeuwige vraag ‘Hoe was het mogelijk dat Hitler zo lang zo uitgebreid gesteund werd?’ niet enkel bij Hitler en de politieke situatie op dat moment, maar vooral bij de gewone bevolking gezocht wordt. Hoewel ook in de tentoonstelling benadrukt wordt dat er geen eenduidige verklaringen zijn, ligt de nadruk vooral op de verregaande idolatrie van de toenmalige bevolking. De kneuterige, burgerlijke memorabilia zoals sigarenkistjes, lampionnen, portefeuilles, kwartetten of zelfs speelgoedhitlertjes zijn in dat opzicht ontluisterend. meer lezen …

‘Dat is Berlijn’, zo heet de nieuwe reclamecampagne van de ‘Berliner Morgenpost’, een grote Berlijnse krant. Het is een leuke affichecampagne met bijhorende slogans als: “Berlijn, dat is: Als het harder klinkt, dan het bedoeld is” of “Berlijn, dat is: als een familie er niet moet uitzien als een familie.” Ter gelegenheid van de marathon werd de campagne uitgebreid met een extra slogan: “Berlijn, dat is: 40 000 mensen die op hun sportschoenen de toerist uithangen.”

meer lezen …

Eerder kon je op de Cobrasite al lezen dat er in Berlijn eind augustus voor de tweede keer een Flachlandfest georganiseerd werd. Dat is een driedaags onpretentieus festival met muziek, beeldende kunst, literatuur, dans en film uit de Lage Landen. Het Flachlandfest wil naast een mooie happening voor het Berlijnse publiek een platform zijn voor Nederlandse en Vlaamse kunstenaars in Berlijn en een wisselwerking met Duitse kunstenaars bevorderen, aldus de organisatie zelf.

Arena

Maar ook voor de bijzondere locatie vond ik het de moeite om eens een kijkje te gaan nemen. Door de Arena, locatie voor de drie avonden, liep vroeger de muur. Nu zijn op het grote grondstuk vol schuren en industriële gebouwen , onder andere twee concertzalen, een theater, een club en een tentoonstellingsruimte ondergebracht. Dé blikvanger van het domein is het ‘Badeschiff’, een buitengewoon zwembad in de Spree.

Ik kwam telkens te laat voor de dichters, maar zag wel fijne concerten van ‘Balthazar’, ‘The Bony King Of Nowhere’ en ‘Mintzkov’. Het festival leek bij deze editie voluit zijn doelen te bereiken, op dit ene punt na: het Berlijnse publiek ontbrak. Alhoewel, zijn de Nederlandstaligen in Berlijn niet ook ‘Berlijns publiek’? Dat is net kenmerkend aan Berlijn, dé Berlijner bestaat niet. Dat het ‘grote’ publiek wegbleef, kan net zo goed aan het slechte weer gelegen hebben. Ik hoop alleszins dat de organisatoren volharden. meer lezen …

Na een bezoekje aan het goede oude België en heel wat fijne avonden met vrienden en familie, zomeren we gewoon verder in Berlijn. De hele stad blijft in een zonnige stemming, ook al begint het nieuwe schooljaar hier deze week al. We moesten er gewoon op letten om in de laatste vakantiedagen niet al te veel hooi op onze ontspanningsvork te nemen. Een dag met een straattheaterfestival, een bezoek aan de Temporäre Kunsthalle, een picknick en een waterspeeltuin werd dus afgewisseld met een dag verpozen aan een meertje. Ook ’s avonds kunnen we tegenwoordig uitstapjes maken, want we hebben eindelijk een goede babysit gevonden. meer lezen …

Wie Berlijn zegt, zegt Muur. De stad zal voor altijd verbonden blijven met de Muur die haar meer dan achtentwintig jaar lang in twee delen splitste.

Toen ik hier voor het eerst was, meer dan tien jaar geleden, herinnerde weinig aan die Muur. Voor bezoekers althans. De bewoners konden de braakliggende terreinen en troosteloze grenswoningen midden in de stad nog duiden en die vreemde stedenbouwkundige kronkels lieten voor hen een blijvend wrang gevoel achter. Maar toeristen moesten zich al goed informeren om de route van de Muur te kunnen reconstrueren.

Ondertussen is er zeer veel veranderd.

meer lezen …

Meer

Berlijn maakt zich op voor het WK Voetbal in Zuid-Afrika. De Duitse Mannschaft is, in tegendeel tot onze Rode Duivels, geselecteerd en verkondigt in topvorm te zijn. Het volk gelooft dat graag, de commercie ook. Overal worden grote schermen geïnstalleerd, feestjes voorbereid en bier gekoeld. De Duitse driekleur verschijnt opvallend in het straatbeeld: je kan tv-dekentjes en koffiekopjes, autospiegelbekleding en worsten kopen in de driekleur. Onze kinderen kwamen thuis met tijdelijke tattoos met de Duitse vlag op hun wangen. In de winkel zag ik WK-yoghurt: grasgroene yoghurt met zwart-witte cornflakesvoetballetjes. Ik ga er toch nog eens over nadenken of we ons echt mee in de gekte storten.

Ondertussen verplaatst het stadsleven zich omwille van de tropische temperaturen naar de honderden meren in en rond Berlijn. Daar doen we wel met veel plezier aan mee en trekken er vaak met de fiets op uit. Ver moet je niet rijden: Berlijn is één van de groenste steden van Europa. 18% van de stad bestaat uit natuur en parken en 7% uit meren, rivieren en kanalen. We testten al de Flughafensee, een kunstmatig meer dat ontstaan is bij de bouw van de luchthaven “Tegel”. Die luchthaven verdwijnt binnenkort, maar natuurlijk zal het meer midden in de bossen blijven bestaan. Door de vele kleine strandjes met schaduwplaats merk je niet eens dat er veel volk is.

Aan alle meren en zelfs in veel stadsparken valt op zulke warme dagen ook een schaamteloze erfenis van het communisme op. Nergens was het naturisme zo ingeburgerd als in de DDR en die traditie blijft gewoon verder bestaan. Zonder dat het ergens officieel aangeduid staat, verzamelen gelijkgezinden zich en ontstaan er als vanzelf natuurlijke grenzen tussen naakt en niet-naakt. En iedereen voelt zich daar goed bij.

Double Sexus

Gelukkig bestaat er ook nog schaamte, al was het maar als drijfveer van een artistiek oeuvre. Af en toe zoeken we namelijk ook verkoeling in een museum. De dood van Louise Bourgeois, waarover op deze pagina’s uitgebreid bericht werd, was een goede aanleiding om Double Sexus nu te bezoeken. Het gaat om een dubbeltentoonstelling van Louise Bourgeois met Hans Bellmer. Op aanraden van het museum zelf werd dat een bezoek zonder kinderen, omwille van de expliciete seksuele verwijzingen.

Double Sexus is de eerste tijdelijke tentoonstelling van de Sammlung Scharf-Gerstenberg, dat sinds vorige zomer het voormalige Egyptische museum in Charlottenburg betrekt. Waar ooit Nefertiti stond, kan je nu een heel andere soort van majesteit zien. Een wezen zonder hoofd, maar met scherpe klauwen, zes borsten en een fallus, staat op zijn achterbenen klaar om te springen. Het is een soort sfinx met een magische aantrekkingskracht. Het werk van Bourgeois heet „Nature Study“ en is een zelfportret. Zeven jaar later maakte ze „Mamelles“, een landschap van uiers, zoals ze het zelf beschreef. De bezoeker wordt ertoe verleid het te betasten. Bourgeois speelt met een abstracte zinnelijkheid. Het is een erotische geladenheid die ook een komische kant heeft.

Ook de surrealist Hans Bellmer (1902–1975) had een zwak voor veelborstigheid en fallussen, maar luchtig is dat bij hem nooit. Het is eerder bezetenheid. Het dubbele geslacht is bij hem eerder een poging om erotische fantasieën in toom te houden. „La Toupie“ bijvoorbeeld is een kegel bestaande uit borsten die zich als een tol naar beneden toe verjongen. De tol lijkt in je verbeelding te draaien. Je ziet geen lust, enkel geweld.

Bourgeois en Bellmer hebben elkaar nooit ontmoet en toch vertonen hun werken veel parallellen. Het zilverglanzende Bellmerobjekt „Die Puppe (Rumpf)“ in de inkomhal had net zo goed een werk van Bourgeois kunnen zijn. De gewrichten aan de dijen van het dubbelwezen, dat verder enkel uit een buik en twee schoten bestaat, lijken op borsten, maar ook op een zitvlak en soms zelfs op teelballen. Op een beroemde foto van Mapplethorpe staat Bourgeois met een brede grijns een reusachtige penis onder de arm. Een afgietsel van dit werk bevindt zich ook in de tentoonstelling. Wie goed kijkt, ontdekt tussen de teelballen een vagina. Niets is wat het lijkt.

Bellmer emigreerde in 1938 onder druk van het nationaalsocialisme van Berlijn naar Parijs, nadat de surrealisten foto’s van een door hem geconstrueerde pop hadden gepubliceerd in hun tijdschrift „Minotaure“. De Duitse Bellmer had de Parijse Bourgeois gemakkelijk kunnen ontmoeten. Ze woonde er boven de galerie van Breton. Maar ondanks de parallellen hadden ze waarschijnlijk toch niet precies geweten wat ze met elkaar moesten aanvangen. Bellmer creëerde een alternatieve wereld, terwijl Bourgeois veel meer in de realiteit stond.

Wie oversekst buitenkomt, kan nog met hetzelfde ticket het vlakbij gelegen Berggruenmuseum bezoeken met vooral werken van Picasso, Klee en Matisse. Wie weer de natuur wil induiken kan de straat oversteken en verdwalen in het kasteelpark van Charlottenburg, met of zonder schaamte.

Tempelhof

Toen we hier iets meer dan twee jaar geleden een maand kwamen proefwonen, landden we nog op Berlin Tempelhof midden in de stad. Het was kort voor Tempelhof definitief zijn deuren als luchthaven sloot. Met Zaventem in het achterhoofd kun je je dat bijna niet voorstellen, maar de sluiting kwam er ondanks heftig protest van de buurtbewoners. Vandaag ging ik met dochter Mira naar de opening van wat nu het Tempelhofer Park geworden is. Hoewel er heel wat projecten werden voorgesteld, wordt het grootste deel van wat nu nog braakliggend terrein is daadwerkelijk een park. Met 386 hectare vrije oppervlakte midden in de stad valt natuurlijk al eens iets te doen. Het legendarische luchthavengebouw dat nog steeds een van de grootste gebouwen van Europa is, zal dienst doen als een internationaal centrum voor culturele, mediale en creatieve economie. Voorlopig klinkt het nog wat wollig, maar dat is vooral omdat de ontsluiting nog maar pas begonnen is. Hoe dan ook zal Tempelhof bekend blijven als een gepland deel van Speers ‘Germania’ en als eindpunt van de Berlijnse luchtbrug tijdens de Koude Oorlog.

Fiets

Vandaag werd er op het enorme domein vooral geskeelerd, gelopen gevliegerd en gefietst. Hoewel we hier ook last hadden van de fameuze ijsheiligen, is het in de Berlijnse geesten toch definitief lente geworden. De sleeën zijn opgeborgen en de fietsen zijn gesmeerd en opgeblonken. We wisten dat Berlijn een echte fietsstad is, maar omdat we hier pas sinds eind december wonen en ook onze maand proefwonen zeer winters was, leren we nu pas écht de stad als geheel kennen. Niet dat we in onze wijk bleven zitten, maar tot nu toe begon elke stadsverkenning aan een nieuw metrostation. Nu vallen de delen van de stad als puzzelstukjes in elkaar. Ook nu ik volop van een vader-dochterweek geniet omdat de rest van het gezin zeer tijdelijk Gent weer onveilig maakt, gebeurt alles met de fiets.

De weg van de ene collectie voor moderne kunst naar de andere voert bijvoorbeeld door Tiergarten, wat tot de opening van Tempelhof vandaag de grootste Berlijnse groene long was. Mira is een grote fan van video-installaties en was erg triest dat haar favoriete installatie in Hamburger Bahnhof tijdelijk niet te zien was. Gelukkig ontdekte ze een hele reeks nieuwe werken in de Neue Nationalgalerie, waar de vaste collectie van werken van de eerste helft van de twintigste eeuw in een mooie nieuwe overzichtstentoonstelling ‘Moderne Zeiten’ getoond wordt.

Nelly Sachs

Maar dé tentoonstellingen die je momenteel moet zien in Berlijn, zijn de retrospectieve van Frida Kahlo in de Martin Gropius Bau en de tentoonstelling over leven en werk van Nelly Sachs, op fietsafstand in het joods museum.

Nelly Sachs werd geboren in Berlijn maar vluchtte in 1940 met het laatste passagiersvliegtuig dat in die donkere jaren nog vertrok vanop Tempelhof naar Stockholm, waar ze ook voorgoed bleef. Voor haar poëzie die handelt over de vervolging, ballingschap, ontheemding en Holocaust kreeg ze in 1966 de Nobelprijs. De tentoonstelling is liefdevol en met oog voor detail gemaakt, net zoals de poëzie van Sachs zelf, die op bijna bewonderenswaardige wijze geen spoor van haat of wraak bevat.

Ik raad jullie van harte aan om Berlijn met de fiets te ontdekken en daarbij niet alleen aan de indrukwekkende buitenkant van het Joods Museum van Libeskind voorbij te fietsen, maar ook binnen kennis te maken met het oeuvre en het leven van Nelly Sachs.

Bezoek

Het meest pittoreske plein van Berlijn is voor velen de Gendarmenmarkt met haar concertgebouw, haar Franse én haar Duitse Dom. Ik las deze week in de krant dat de bomen op die Gendarmenmarkt moeten verdwijnen. Onderzoek heeft uitgewezen dat de takken voor veel toeristen ”te laag hangen” om rustig onderdoor te kunnen wandelen. Het is maar één van vele voorbeelden die aantonen hoe groot de invloed van toeristen op het stadsbeeld geworden is. Berlijn staat voor de moeilijke evenwichtsoefening om aan toerismemarketing te doen, zonder aan haar oorspronkelijke charme te raken. Het is, blijkt uit andere onderzoeken, immers net het ruwe, diverse en chaotische karakter van de stad dat toeristen naar Berlijn lokt.

Citymarketing?

Veel Berlijners vinden dat de huidige burgemeester, Klaus Wowereit, in die evenwichtsoefening te veel naar de kant van de toeristen overhelt. Vooral zijn centralisatiepolitiek is voer voor discussie. Veel musea worden van de rand van de stad naar het centrum verplaatst, zodat een citytripper alles lekker dichtbij vindt. Er wordt zelfs een nieuwe metrolijn gebouwd die langs alle toeristische highlights loopt, waardoor enkele wijken van de stad vrezen geen enkele bezoeker meer te zien. Nochtans moet ook de burgemeester weten dat Prenzlauer Berg niet meteen centraal ligt, en toch zonder een greintje citymarketing de hipste plaats van de stad werd.

Maar de cijfers geven Wowereit gelijk. Berlijn kreeg nog nooit zo veel toeristen over de vloer als in het crisisjaar 2009, waarin de stad zich profileerde als betaalbaar alternatief voor dure wereldsteden als Rome of New York. Met 8,3 miljoen toeristen en 19 miljoen overnachtingen kan de hoofdstad een mooi rapport voorleggen.

Nu de zon hier weer dagelijks schijnt en de paasvakantie in België begonnen is, begint ook onze bezoekersstroom op gang te komen. Die komen niet in de statistieken voor. Sommige mensen overnachten bij ons, anderen opteren voor het vakantieappartement drie verdiepingen lager. Zowel van privébezoeken als van dergelijke vakantieappartementen, die steeds populairder worden, zijn er voorlopig nog geen cijfers.

Hamburger Bahnhof en Berliner Unterwelten

Ook wij beginnen dan met een evenwichtsoefening. Vrienden en familie bezoeken vooral ons, maar zien ook graag iets van de stad. Wie graag een museum bezoekt dat we al kennen, sturen we alleen op weg om hen later op één van onze favoriete terrasjes weer te ontmoeten. Er zijn natuurlijk uitzonderingen: naar sommige musea, zoals het Hamburger Bahnhof, blijf ik graag meegaan. De collectie van dit museum voor hedendaagse kunst is zo groot dat het aanbod om de paar maanden volledig verandert. Wat we ook graag aanraden, is een gidsbeurt door ondergronds Berlijn. Vlak bij ons in de buurt heeft ‘Berliner Unterwelten’ enkele schuilkelders en bunkers ontsloten die een verbazend levensecht beeld geven van het leven in die schuilkelders in de Tweede Wereldoorlog (inclusief originele lakens en toiletten).

Maar het allerliefste schakelen we het bezoek in in ons dagelijks leven en tonen we hoe Berlijn een deel van ons is geworden: paaseieren zoeken langs het Landwehrkanaal, de kinderen naar de Kindergarten brengen met een kleine omweg langs het Mauerpark, van de zon genieten in het Humboldthainpark, brunchen op zondag…

Een halve marathon lopen is nog niet echt dagelijkse routine voor me, maar het was wel een absolute topper om samen met bezoek de Berliner Halbmarathon lopen. We maakten meteen de afspraak om een volgend bezoek rond 26 september te plannen, wanneer heel de stad in het teken van de marathon staat.

Er zijn natuurlijk ook de kennissen van familie die in ons een handige toeristische dienst zien. ‘Wij zijn van dan tot dan in Berlijn. Wat moeten we doen?’ Koop een reisgids, denk je dan. Vreemd is dat zelfs de meest klassieke toeristen vragen naar de niet-toeristische plekken en attracties.

De beste tip is ‘verhuizen’. Dan is niets meer toeristisch en is alles thuis. En dat blijft een heerlijk gevoel.