Wie Berlijn zegt, zegt Muur. De stad zal voor altijd verbonden blijven met de Muur die haar meer dan achtentwintig jaar lang in twee delen splitste.

Toen ik hier voor het eerst was, meer dan tien jaar geleden, herinnerde weinig aan die Muur. Voor bezoekers althans. De bewoners konden de braakliggende terreinen en troosteloze grenswoningen midden in de stad nog duiden en die vreemde stedenbouwkundige kronkels lieten voor hen een blijvend wrang gevoel achter. Maar toeristen moesten zich al goed informeren om de route van de Muur te kunnen reconstrueren.

Ondertussen is er zeer veel veranderd.

Als er over de Berlijnse Muur gesproken wordt, denkt men in België meestal aan de 45 km die West- en Oost-Berlijn van elkaar scheidden, de zogenoemde ‘binnenstadse grens’, maar de volledige grens rond West-Berlijn bedroeg ongeveer 160 km, en scheidde dus West-Berlijn ook van de DDR. Het gaat ook om veel meer dan enkel een muur, er was bijvoorbeeld bijna overal een geëgde strook grond aan de muur waarop elke voetafdruk zichtbaar was. De volledige Mauerstreifen (grensstrook) was tussen de 30 en 500 m breed.

Het binnenstadse tracé van de Muur wordt vandaag op verschillende plaatsen aangeduid met een dubbele rij kasseien met de eenvoudige vermelding ‘Berliner Mauer 1961–1989’. Overal staan borden met uitleg over de geschiedenis, het verloop, de betekenis van de Muur. Dat gebeurt niet alleen op de plaatsen waar men dit het meeste verwacht. Berlijn wil deze informatie overal in de stad verspreiden om de bezoekers – en intussen ook de jonge Berlijners – echt een idee te geven van de impact van zo’n muur op een volledige stad.

In elke wijk vind je dus openluchttentoonstellingen en herinneringsplaatsen. Op de grens tussen Mitte en Wedding is er de Gedenkstätte Berliner Mauer Bernauer Strasse. Een museum vormt er samen met een stuk originele grensmuur van 200 meter lang een nieuwe, grote gedenkplaats. De Mauerstreifen is er hersteld en er is ook een wachttoren bewaard gebleven waardoor je een indrukwekkend volledig beeld krijgt. Helemaal anders dan aan de East-Side Gallery, waar het lange stuk Hinterlandmauer eerder als galerij voor moderne kunst dan als herinneringsplaats is opgevat.

Onze gasten leiden we graag via die Gedenkstätte Bernauer Strasse naar het Mauerpark in Prenzlauer Berg, dat je qua ambiance in de zomer goed kan vergelijken met de Gentse Gras- en Korenlei. Verder noordwaarts gaat het dan naar de Bösebrücke.

De grensovergang Bösebrücke aan de Bornholmer Strasse werd in 1989 als eerste opengesteld voor de Oost-Berlijners. Binnenkort komt ook daar een grote gedenkplaats die aan de val van de Muur moet herinneren. Een eenzame Japanse kerselaar staat de bouwwerken af te wachten. Zo zijn er wel meer te vinden langs de voormalige grens. Het Japanse televisiebedrijf Asahi verzamelde na de val van de Muur bijna één miljoen euro, een bedrag dat enkel en alleen bestemd was om de grensstrook te sieren met Japanse kerselaars.

Het overgrote deel van de voormalige grens loopt inderdaad langs heerlijk groene weggetjes, waarop wij elk weekend wel ergens te vinden zijn. Jana leerde op een van die paden fietsen, we plukten er vlierbloesems om tot siroop te verwerken, en we ontdekten dat we maar acht kilometer moeten fietsen om op het platteland terecht te komen. Het is bevreemdend om daar al balen hooi en koeien te zien zonder ook nog maar één huis te ontwaren. Nog iets verder gaat de vroegere binnenstadse grens over in de vroegere grens tussen West-Berlijn en de DDR, vandaag de grens tussen Berlijn en Brandenburg. En net daar is er een onooglijk klein riviertje, waarin het heerlijk zwemmen is. We hadden de indruk dat zelfs de Berlijners dit nog niet zo echt ontdekt hebben (of was dat omdat de Mannschaft later die dag aantrad?).

De fiets- en wandelroute zoals hierboven beschreven kan natuurlijk ook dienst doen als looproute. De vereniging ‘Laufgemeinschaft Mauerweg’ heeft zich als doel gesteld om de herinnering aan de Muur in ere te houden door regelmatig een stuk van die route te lopen. De oprichters van de vereniging zijn loopgekke ultralopers en trainen voor 100-km-wedstrijden (en meer), maar denken gelukkig ook aan de loopgrage, maar minder –gekke medemens. Eens per maand wordt er ook een stuk van om en bij de 25 km gelopen. Ik liep al twee keer mee en ben nog steeds onder de indruk. Meer dan een training voor de Berlijnse marathon die ik eind september wil lopen, was het telkens een evenwichtige combinatie tussen een geschiedenisworkshop, sport, vrije tijd en cultuur.

Eén van die mooie grenservaringen wil ik jullie nog wel meegeven. Het verloop van de autosnelweg A115 die na de controle op Oost-Duits gebied nog een keer terugkeerde in West-Berlijn, alvorens weer op Oost-Duits gebied uit te komen, leidde tot veel vluchtpogingen vanuit de DDR naar West-Berlijn. De regering van de DDR besloot hierop in 1969 het tracé oostwaarts te verplaatsen, zodat vanaf de grensovergang de autosnelweg alleen nog op Oost-Duits grondgebied verliep. Het oude tracé werd na de Duitse hereniging nog voor filmdoeleinden gebruikt, maar sinds kort werd het asfalt weggehaald en de strook aan de natuur teruggegeven. Het is een bevreemdende ervaring om tussen de meters hoge zijbermen op zo’n overgroeide autostrade te lopen en verlaten bruggen, verloren stukken asfalt en zelfs een overwoekerd wegrestaurant langs je heen te zien passeren.